بر ايشان
الرِّيحَ الْعَقِيمَ
بادى كه آبستن درخت و حامل ابر نباشد يعنى بادى بىخير و بىنفع امير المؤمنين عليه السّلام فرمود كه باد نكباست و بروايت ابن عباس باد دبور و نزد ابن مسيب جنوب و بر هر تقدير .
ما تَذَرُ
نميگذاشت آن باد
مِنْ شَيْءٍ أَتَتْ عَلَيْهِ
هيچ چيزيرا كه بگذشت بر او
إِلَّا جَعَلَتْهُ
مگر گردانيد آن چيز را
كَالرَّمِيمِ
مثل آنچه كهنه و ريزيده شود چون گياه خشك و استخوان كهنه ريزيده گشته .
وَ فِي ثَمُودَ
و در قوم ثمود نشانهايست مر مؤمن ترس كار را
إِذْ قِيلَ لَهُمْ
چون گفته شد مر ايشانرا بعد از تكذيب صالح و عقر ناقه
تَمَتَّعُوا
بر خوردار شويد از زندگانى و نفع گيريد از عمر و مال خود
حَتَّى حِينٍ
تا هنگام عذاب كه بعد از گذشتن سه روز خواهد بود كما قال
تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ
.
فَعَتَوْا
پس سركشيدند
عَنْ أَمْرِ رَبِّهِمْ
از فرمان پروردگار خود و بتدارك فايت مشغول نشدند
فَأَخَذَتْهُمُ
پس گرفت آنها را
الصَّاعِقَةُ
عقوبتى بيهوش كننده و هلاك سازنده بعد از سه روز
وَ هُمْ يَنْظُرُونَ
و حال آنكه ايشان ميديدند آن را بمعاينه چه آن در روز بديشان فرود آمد و مراد از صاعقه صيحهء جبرئيل است يا آتش نازل از آسمان .
فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِيامٍ
يعنى نتوانستند از جا برخاستن يعنى قادر نبودند بر آنكه برخيزند و از عذاب بگريزند
وَ ما كانُوا مُنْتَصِرِينَ
و نبودند انتقام كشندگان از ما يا يارى دهندگان يكدگر را در دفع عقاب .
وَ قَوْمَ نُوحٍ
و هلاك كرديم گروه نوح را
مِنْ قَبْلُ
پيش از امم مذكوره
إِنَّهُمْ كانُوا
بدرستى كه ايشان بودند
قَوْماً فاسِقِينَ
گروهى بيرون رفتگان از استقامت ايمان بسبب كفر و طغيان و قصص انبيا و امم ايشان در مواضع خود بر سبيل تفصيل سمت تحرير يافته و بعد از ذكر امم مكذبه و استيصال ايشان در بيان قدرة كاملهء خود ميفرمايد كه .
وَ السَّماءَ بَنَيْناها
و آسمان را بنا كرديم و آن را بلند برافراشتيم
بِأَيْدٍ
بقوة كاملهء خود
وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ
و بدرستى كه ما تواناييم بر بناى آن و يا قادر بر آفريدن آن و چيزى كه اعظم از آن باشد و اشتقاق آن از وسع است بمعنى طاقت و يا ما گشاده كنندهايم آسمان را يا علم ما واسع است بهمهء امور يعنى داناييم بجميع اشيا و توانائيم بهمهء چيزها .
وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها
و زمين را گسترانيدهايم بسبب قرار خلقان بر آن
فَنِعْمَ الْماهِدُونَ
پس نيك گسترانندهايم ما بواسطهء آن