آنكه مراد ظل او باشد ميفرمايد .
لا ظَلِيلٍ
نه سايهء خنك و دايم كه در او راحت باشد
وَ لا يُغْنِي
و دفع نكند از كفار
مِنَ اللَّهَبِ
از حرارت زبانيهء آتش چيزيرا .
إِنَّها
بدرستى كه دوزخ
تَرْمِي
مىاندازد
بِشَرَرٍ
شررها و جمرهاى آتش هر شراره از آن
كَالْقَصْرِ
مانند كوشكى عظيم يعنى آن شررها مانند درختان سطبر و تناور باشند .
كَأَنَّهُ
گوييا كه آن شرر
جِمالَتٌ صُفْرٌ
شترانىاند زرد پرنگ آتش و چون آتش دوزخ سياهست و مايل بزردى شراره او نيز چنين خواهد بود و حفص جمالة خوانده .
وَيْلٌ
عذاب عظيم و عقاب اليم
يَوْمَئِذٍ
در آن روز
لِلْمُكَذِّبِينَ
مر دروغ زنان راست كه صفت دوزخ و شرارهء آن را باور ندارد .
هذا
اين روز
يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ
روزيست كه سخن نگويند كافران به جهت فرط دهشت يعنى در بعضى مواقف چه قيامت مواطن و مواقف كفار متعدده خواهد بود در يك موقف سخن نگويند به جهت فرط اهاويل و اخاويف آن در موضعى ديگر مهر بر زبانهاى ايشان نهند تا سخن نگويند و جوارح و اعضاى ايشان را بسخن درآرند .
وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ
و دستورى داده نشود مر ايشانرا در اعتذار
فَيَعْتَذِرُونَ
پس عذر خواهى نكند يعنى عذر و اعتذارى كه متعقب آنست از ايشان منتفى باشد .
وَيْلٌ
كرب بسيار و اندوه و مشقت بيشمار
يَوْمَئِذٍ
در آن روز
لِلْمُكَذِّبِينَ
مر آنانراست كه تكذيب كنند اين چيزها را .
هذا
اين روز
يَوْمُ الْفَصْلِ
روز فصل و قضاست ميان ظالمان و مظلومان يا روز جدا كردنست محق را از مبطل
جَمَعْناكُمْ
جمع كرديم شما را اى مكذبان اين امت
وَ الْأَوَّلِينَ
و پيشينيان را كه در تكذيب رسل گذشته بودند با پيغمبر و مؤمنان اين كلام مقرر و مبين يوم فصل است كه فصل سعدا و اشقيا و انبياء و امم فرع جمع شدن اولين و آخرين است در يك موضع تا فصل ميان ايشان متحقق شود .
فَإِنْ كانَ لَكُمْ
پس اگر هست مر شما را اى كافران
كَيْدٌ
مكرى و حيلهء
فَكِيدُونِ
پس مكر و حيله كنيد با من اين تقريع است مر ايشان را و اظهار عجز ايشان يعنى حيلهء ايشان با خدا پيش نرود و بمكر و فريب عذاب از خود دفع نتوانند كرد .
وَيْلٌ
شدة غم و غصه
يَوْمَئِذٍ
در آن روز
لِلْمُكَذِّبِينَ
مر تكذيب كنندگان راست كه بحيله از عذاب نتواند رهيد بعد از ذكر احوال كافران و عاصيان بيان احوال مؤمنان ميفرمايد .
إِنَّ الْمُتَّقِينَ
بدرستيكه پرهيزكاران از شرك و عصيان
فِي ظِلالٍ
در سايهء درختان بهشت
وَ عُيُونٍ
و در كنار چشمههاى آب .
وَ فَواكِهَ
و در ميان ميوها
مِمَّا يَشْتَهُونَ
از آنچه آرزو كنند مرفه الحال و فارغ البال .