إِلى قَدَرٍ مَعْلُومٍ
تا به مقدارى دانسته گشته و معين شده كه آن زمان ولادتست كه آن نه ماه و يازده و يا كمتر بر هر تقدير .
فَقَدَرْنا فَنِعْمَ الْقادِرُونَ
پس توانا بوديم بر آفرينش شما پس نيك توانائيم ما در تدبير آن يا اندازه كرديم خلق شما را از طول و قصر و انثى و ذكور و غير آن از كيفيت و كميت پس نيكو اندازه كنندهايم ما .
وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ
بزرگتر بلاى آن روز مر تكذيب كنندگان راست و قدرت ما را بر اين و باور ندارندگان اقتدار ما بر اعاده امثال اين .
أَ لَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ
آيا نگردانيديم زمين را
كِفاتاً
جمع كننده و ضم نماينده .
أَحْياءً وَ أَمْواتاً
زندگان و مردگان را يعنى احيا را فراهم آورده از برون خود و اموات را بدرون خود در آورده .
وَ جَعَلْنا
و گردانيديم
فِيها
در زمين
رَواسِيَ
كوههاى استوار و پابرجا
شامِخاتٍ
بلند و سر افراز
وَ أَسْقَيْناكُمْ
و بياشامانيديم شما را
ماءً فُراتاً
آب شيرين و صافى بسبب آفريدن عيون و منابع در جبال .
وَيْلٌ
وادى جهنم
يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ
در روز رستخيز مر تكذيب كنندگان راست كه بامثال اين نعمتها اعتراف نكنند و خزنهء دوزخ مكذبان را در آن روز گويند .
انْطَلِقُوا
برويد
إِلى ما
بسوى آنچه
كُنْتُمْ بِهِ
بوديد كه به آن
تُكَذِّبُونَ
تكذيب ميكرديد يعنى روان شويد بجانب آتش دوزخ و انواع عذاب آن .
انْطَلِقُوا
تكرار براى تاكيد است يعنى برويد البته يا روان شويد
إِلى ظِلٍّ
بسوى سايه
ذِي ثَلاثِ شُعَبٍ
كه خداوند سه شاخ است مراد ظل يحموم است كه دور جهنم است و به جهت بزرگى و بسيارى متفرق مىشود بشعب و هر شعبى به طرفى ميرود همچنان رود عظيم يا مراد بسايه دود دوزخ است كه سه شعبه است و كافران را احاطه نمايد شعبهء بر بالاى سر او باشد و شعبهء از يمين و شعبهء از يسار پس هر كه خواهد كه فردا از اين دخان كه ظل من يحموم اشاره به اوست ايمن گردد امروز بنور عقل متمسك شده از صفت بهيمى و سبعى بگذرد و تهذيب اخلاق نموده از معاصى اجتناب نمايد و پيوسته بطاعت و عبادت مشغول شود و در معالم آورده كه گردى بزرك از دوزخ بيرون آيد و از او سه شعبه منشعب گردد يكى نور و آن بر سر مؤمنان سايه افكند يكى دخان و آن بر مؤمنان متوقف گردد يكى زبانهء خالص آن بر بالاى سر كافران بايستد و در كشاف و تفسير طبرسى مذكور است كه بيرون آيد زبانهء از آتش و همهء كفار را احاطه كند مانند سرا پرده كما قال احاط بهم سرادقها و بسه شعب گردد پس سايه افكند بر ايشان تا آنكه از حساب فارغ شوند مؤمنان در زير عرش خدا باشند پس از جهت رفع توهم