و تامل در آن و عدم آن تا ضلالة و هداية ايشان ظاهر شود همچنين
يُضِلُّ اللَّهُ
گمراه ميسازد خداى يعنى در ضلالة فرو ميگذارد و اسباب لطف و توفيق بازميگيرد
مَنْ يَشاءُ
هر كه را ميخواهد از اهل عناد و انكار كه تدبير نميكند در حجج بينه بر صدق قول پيغمبر
وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ
و راه مينمايد هر كرا ميخواهد
وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ
و نميداند لشكرهاى پروردگار ترا از حيثيت كميت و كيفيت عدد خاص كه مشتمل بر عقد كامل و ناقص باشد
إِلَّا هُوَ
مگر او كه عالمست بهمهء معلومات چه غير از او هيچكس ديگر حصر ممكنات نميتواند كرد و مطلع نميتواند شد بر حقايق صفات موجودات و آنچه موجب اختصاص هر يك از آنهاست به آن از كميت در عدد و ناقص و كامل مانند حكمت در عدد سماوات و ارضين و ايام سنه و شهور و بروج و كواكب و عدد نصب و صلاة و اوضاع هر يك از آن و غير آن از محدثات
وَ ما هِيَ
و نيست سقر و يا عده خزنه به اين سوره
إِلَّا ذِكْرى
مگر پندى
لِلْبَشَرِ
براى مردمان .
كَلَّا
نه چنانست كه كسى انكار سقر تواند كرد يا دفع خزنه تواند نمود و يا چرا تدبير در آيات قرآنى نميكنند تا مهتدى شوند
وَ الْقَمَرِ
و سوگند به ماه كه از آيات عجيبه است در طلوع و غروب و زياده و نقصان .
وَ اللَّيْلِ
و قسم بحرمت شب
إِذْ أَدْبَرَ
چون بيايد در عقب روز .
وَ الصُّبْحِ إِذا أَسْفَرَ
و به حق صبح چون روشن شود يا روشن گرداند عالم را و تاريكى را زايل گرداند .
إِنَّها
بدرستى كه سقر
لَإِحْدَى الْكُبَرِ
هر آينه يكى از دواهى و بلا هاى بزرگست كه آنها را نظير نباشد .
نَذِيراً لِلْبَشَرِ
از روى ترسانيدن و بيم كردن يا در حالتى كه بيم كننده است .
لِمَنْ شاءَ
مر هر كرا كه خواهد
مِنْكُمْ
از شما
أَنْ يَتَقَدَّمَ
آنكه زود در خير و طاعة رود
أَوْ يَتَأَخَّرَ
يا بازايستند از شر و معصيت يعنى مر جميع مكلفان را كه ايشان را تمكين دادهاند بر فعل طاعات و معاصى و عنان اختيار خير و شر در دست ايشان نهادند محمد بن فضيل از ابى الحسن عليه السّلام روايت كرده كه آنحضرت فرمود كه هر كه پيشى گيرد بدوستى ما از سقر متاخر گردد و هر كه متأخر گردد از محبت ما و روى بگرداند سبقت گيرد بسقر و پيش از همه گرفتار شود .
كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ
هر نفسى به آنچه كرده است از كردار و گفتار
رَهِينَةٌ
مرهون است نزد خداى و به آن گرفتار مراد آن است كه در عمل خود مواخذ است .
إِلَّا أَصْحابَ الْيَمِينِ
مگر ياران دست راست كه بكسب خود مرهون نباشند و