بپرس ايمحمد مشركان را كدام از شما به اين حكم متكفل و ضامن است كه در آخرة از عهده بيرون آيد .
أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ
آيا مر ايشان راست مردمانى كه انباز ايشان باشند در اين قول
فَلْيَأْتُوا بِشُرَكائِهِمْ إِنْ كانُوا صادِقِينَ
پس بايد كه بيارند انبازان خود را تا با ايشان موافقت نمايند اگر هستند راستگويان در آنكه جنات نعيم بديشان خواهد رسيد مراد نفى آنچيزيست كه تمسك به آن توانند جست در اين دعوى از دليل عقلى و نقلى .
يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ
يعنى بايد كه بيارند شركاء خود را در روزى كه برداشته شود جامه از ساق يعنى روز كه كشاف كرده شود در اواصل همه كارها بحيثيتى كه همه بر اسرار يكديگر واقف شوند و در كشاف آورده كه كشف ساق مثلى است از براى بيان شدت امر و صعوبت آن روز پس معنى بر اين وجه است كه روزى كه بسيار سخت شود كارها و هول آن بمرتبهء باشد كه فوق آن متصور نباشد و آن وقت باشد كه ايام دنيا منقرض گردد و قيامت حادث گردد و ثواب و عقاب را معاينه بينند و رسول فرمود كه چون روز قيامت شود خلايق را در عرصات حاضر سازند حق تعالى ميان ظالمان و مظلومان حكم كند تا بمرتبهء كه كسى كه شير به آب آميخته و فروخته باشد بوى تكليف كنند كه شير را از آب جدا كن پس يهودان و ترسايان را همه بدوزخ برند پس باقى مانند آنانى كه خدايرا پرستيدهاند امر كند تا حجاب بر دارند و نورى از انوار عظمت او پيدا شود و نزد آنحال مردمان را بسجود خوانند
وَ يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ
و خوانده شوند مردمان به سجده كردن مر خدايرا مؤمنان به سجده افتند و پشتهاى منافق يك لخت شود چون چوب خشك هر چند خواهند از براى سجده دو تا شود نتوانند
فَلا يَسْتَطِيعُونَ
پس نتوانند .
خاشِعَةً أَبْصارُهُمْ
كه سجده كنند در حالتى كه فرو افتاده باشد چشم هاى ايشان يعنى به جهت شدت خوف نتوانند كه چشم بگشايند
تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ
برسد و فرو گيرد ايشانرا ذلت و خوارى و نگون سارى پس بيان علت ذلة مىكند
وَ قَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ
و بدرستيكه بودند در دنيا كه خوانده ميشدند به سجده كردن در حالتى كه ايشان تندرست بودند يعنى با وجود صحت بدن ترك آن مينمودند لا جرم در اين روز جز حسرت و مذلة و ندامت بهرهء نداشته باشند و چون مشركان مكه تكذيب اين اخبار مينمودند خاطر سيد عالم از آن مقول بسيار اندوهناك ميشد حق تعالى به جهت تسليه آنحضرت و تهديد اهل تكذيب فرمود اى محمد بگو .
فَذَرْنِي وَ مَنْ يُكَذِّبُ بِهذَا الْحَدِيثِ
پس بگذاريد مرا و آنانرا كه تكذيب ميكنند به اين