حال آنان كه پيش از ايشان بودهاند از اهل تكذيب و شرك
دَمَّرَ اللَّهُ
مستاصل ساخته خدا و از بيخ بركند
عَلَيْهِمْ
بر ايشان آنچه مختص بود به ايشان از انفس و اموال و اولاد يعنى دمار از همهء ايشان برآورد
وَ لِلْكافِرِينَ أَمْثالُها
و مر كافرانراست مانند اين عاقبت بد .
ذلِكَ
آنچه مذكور شد از اذلال و عقوبت كافران و نصرت و مثوبت بر مؤمنان
بِأَنَّ اللَّهَ
بسبب آنست كه خداى
مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا
دوست آن كسانيستكه ايمان آوردند و ناصر و معين ايشان بود
وَ أَنَّ الْكافِرِينَ
و بسبب آنست كه ناگروندگان
لا مَوْلى لَهُمْ
هيچ دوستى نيست مر ايشان را يعنى دوست نيست مر ايشانرا كه يارى ايشان كند و عذاب از ايشان باز دارد و از قتادة منقولست كه اين آيه در روز احد نازل شد در وقتى كه رسول در شعب جبل بود و مردمان بعضى مقتول بودند و برخى مجروح و مشركان ميگفتند كه اعلى هبل و مسلمانان ميگفتند كه اللّه اعلى و اجل و كافران بر سبيل فرح و سرور با مؤمنان ميگفتند ان لنا عزى و لا عزى لكم و رسول فرمود اللّه مولانا و لا مولى لكم پس رسول فرمود و لا سواء هر دو طايفه برابر نيستند يعنى كشتهگان ما و شما برابر نيستند و مختلفاند اما از ما زندگان آخرتند و مرزوق بانواع نعمت و اصناف بهجت در جنت و از شما در دوزخند و معذب بصنوف عقوبت و الوف زحمت پس ذكر حال فرقتين مىكند به اين وجه كه .
إِنَّ اللَّهَ
بدرستى كه خداى
يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا
درمىآورد آنانرا كه گرويدهاند
وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
و كردهاند كارهاى شايسته و از ريا و غرض آراسته
جَنَّاتٍ
در بوستانهاى مملو از اشجار
تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
ميرود از زير درختان آن جوىهاى آب
وَ الَّذِينَ كَفَرُوا
و آنان كه نگرويدهاند
يَتَمَتَّعُونَ
برخوردارى مىيابند و منتفع ميشوند بامتعهء دنيا
وَ يَأْكُلُونَ
و ميخورند آن را
كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ
همچنانكه ميخورند چهارپايان يعنى همچنانكه انعام حريصاند بر اكل در چراگاه و علف زار خود و غافل از عاقبت كار خود كه ذبح است ايشان نيز در مرعى امتعه دنيويه ميچرند و به آن منتفع و متمتع ميگردند و از خاتمه كار خود غافل كه اكل شجرهء زقوم و شرب حميم است خبر ندارند كما قال
وَ النَّارُ مَثْوىً لَهُمْ
و آتش دوزخ آرامگاهيست مر ايشانرا پس عاقل آنست كه خوردن را سرمايه عبادت سازد و به قصد قوام بدن و تقويت قواى نفسانيه در وظايف طاعة اكل نمايد و خود را از مرعى ذرهم يأكلوا و يتمتعوا بگذراند تا بسر منزل و لهم فيها من كل الثمرات رسيده از ذوق و اكلها دائم محظوظ و