حالتى كه فرمانبريد فرمان بردنى
أَوْ كَرْهاً
يا كراهت داشته باشيد كراهة داشتنى يعنى اگر بطوع و رغبت است و اگر بكراهت كه شما را آنچه امر نمايم چارهء نيست مراد اظهار كمال اقتدار و وجوب وقوع مراد اوست پس بر وجهى كه گوييا مأمور و مطيعاند كه فعل امر مطاع بر ايشان وارد شد اين سؤال بر سبيل حقيقت باشد پس اين از قسم مجاز تمثيل است و بر اين قياس است آنچه از ابن عباس مرويست كه آسمان را گفت كه ماه و ستارگان كه در ذات تو خلق كردهام ظاهر ساز و زمين را فرمود كه انهار و اشجار و اثمار خود را بيرون آر
قالَتا
گفتند آسمان و زمين
أَتَيْنا
آمديم بهر چه فرمودى
طائِعِينَ
در حالتى كه فرمان برندگانيم و نزد بعضى آنست كه حق تعالى زمين و آسمان را قدرت داد بر تكلم و بعد از آن خطاب بايشان كرد و بنابراين سؤال و جواب بر حقيقت خود باشد - در خبر آمده كه چون او سبحانه خطاب به زمين كرد اول موضع كعبه بجواب آتينا طائعين تكلم نمود و بعد از آن اجزاى ديگر كه در يلى آن بود و بر همين ترتيب تا تمام اجزاى زمين اعتراف بطوع خود نمودند و بجهة اين آن كعبه اسلام و قبلهء انام گرديد .
فَقَضاهُنَّ
پس محكم گردانيد آسمانها را و بپرداخت از خلق آنها
سَبْعَ سَماواتٍ
در حالتى كه هفت آسمان بودند
فِي يَوْمَيْنِ
در مدت دو روز كه پنجشنبه و جمعه است و گويند حق تعالى در روز پنجشنبه سماوات را آفريد و در روز جمعه شمس و قمر را و در ساعت آخر آن آدم را و در همين روز قيامت را قائم سازد
وَ أَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ
و وحى فرمود در هر آسمانى
أَمْرَها
كار آن را يعنى مقرر كردشان هر فلكى هر چه از آن آيد از تدابير و مصالح يا الهام كرد باهل هر يك از آسمانها كه عبادت بچه نحو كنند
وَ زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا
و آرايش داديم آسمان نزديك را كه آسمان اول است
بِمَصابِيحَ
بچراغ ها يعنى ستارگان كه مانند چراغها درخشانند چه بسبب لطافت آن جميع كواكب در آن مرئى مى شوند و اگرچه بعضى از آن در آسمان ديگر باشند
وَ حِفْظاً
و نگاه داشتيم آسمانرا نگاه داشتنى يا از شياطين كه داعية شنيدن سخن ملائكه داشته باشند
ذلِكَ
آنچه مذكور شد از بدايع و صنايع
تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ
اندازه كردن و آفريدن خداى غالبست كه بقدرت كامله در ملك خود هر چه خواهد كند
الْعَلِيمِ
دانا بمصالح آفريد چه آفريدن سماوات سبع از دخان و تزيين آن بمصابيح دلالتى تمام دارد بر كمال علم قدرت او سبحانه .
فَإِنْ أَعْرَضُوا
پس اگر روى برگردانند مشركان از ايمان با وجود اين حجج بينه بر وحدانيت و قدرت
فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ
پس بگو ايمحمد كه بيم كردم و ترسانيدم شما را
صاعِقَةً
از