فَأَخْرَجْنا
پس بيرون آورديم يعنى مائيم آن قادرى كه بيرون آوريم
بِهِ
بدان آب
ثَمَراتٍ
از اصناف ميوها
مُخْتَلِفاً أَلْوانُها
كه مختلف است رنگهاى آن يعنى گوناگون در اجناس و اصناف مانند انگور و خرما و انار و سيب و انجير و غير آن از انواع فواكه مختلفه و يا مراد اشكال و هيئت آنست از سرخ و زرد و سبز و غير آن
وَ مِنَ الْجِبالِ
و از كوهها كه آفريدهء ماست
جُدَدٌ
خداوند طرق واضحه است و يا خطوط مبينه كه در كوه مينمايد
بِيضٌ
سفيدها
وَ حُمْرٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوانُها
و سرخى ها كه گوناگونست رنگهاى آن در شدت و ضعف يعنى بعضى بغايت سرخ و بعضى كمتر از آن
وَ غَرابِيبُ سُودٌ
و سياهيها بغايت سياه .
وَ مِنَ النَّاسِ
و از آدميان
وَ الدَّوَابِّ
و از جنبندگان بطريق عموم
وَ الْأَنْعامِ
و از چهارپايان كه
مُخْتَلِفٌ أَلْوانُهُ
گوناگونست رنگهاى آن
كَذلِكَ
مانند اختلاف الوان ثمار و جبال و بعد از بيان قدرت بر خلق اشياء مختلفة الدواب و الالوان ميفرمايد كه
إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ
جز اين نيست كه ميترسند از خداى
مِنْ عِبادِهِ
از بندگان او
الْعُلَماءُ
دانايان چه شرط خشيت معرفة مخشى است و علم بصفات و افعال او پس هر كه دانش او بيشتر است ترس او افزونتر و از اينجاست كه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود انى اخشاكم باللّه يعنى ترس من به خدا از شما بيشتر است و نيز فرمود كه از شما كسى كه معرفة او به خدا بيشتر است خوف او از او زيادهتر است و لهذا اين را در عقب ذكر افعال داله بر كمال قدرت ايراد فرموده تا بجهة معرفة به آن افعال خاشى و خايف شوند
إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ
بدرستى كه خداى غالبست در انتقام كشيدن از آنكس كه مصر باشد بر طغيان
غَفُورٌ
آمرزنده است مر كسى را كه تايب شود از عصيان و قادر است بر عقوبة آنان كه از او خاشى نباشند و آمرزنده است آنانرا كه از او ترسند و از حضرت امام جعفر صادق عليه السلام مرويستكه مراد حق تعالى بعلماء كسانىاند كه كردار ايشان مصدق گفتار ايشان باشد و هر كه فعل او موافق قول او نباشد عالم نيست و مؤيد اينست كه بعد از اين ميفرمايد .
إِنَّ الَّذِينَ يَتْلُونَ كِتابَ اللَّهِ
بدرستيكه آنان كه پيوسته ميخوانند كتاب خدايرا و يا متابعة ميكنند آنچه در اوست از احكام مراد قرآنست و ميتواند بود كه جنس كتاب باشد و بنابرين ثنائيست بر مصدقان امم سابقه بعد از اختصاص حال مكذبان
وَ أَقامُوا الصَّلاةَ
و بپاى داشتهاند نماز را در اوقات آن بآداب و شرايط آن
وَ أَنْفَقُوا
و نفقه كردند در راه خدا
مِمَّا رَزَقْناهُمْ
از آنچه روزى دادهايم ايشانرا
سِرًّا
پنهان