جز اين نيست كه تو
مِنَ الْمُسَحَّرِينَ
از جادوئى كرده شدگانى يعنى جادوئى بسيار به تو كردهاند عقل تو رفته و به اين مرتبه رسيده كه از غايت بيخبرى اين سخنان ميگوئى
ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا
نيستى تو مگر آدمى مانند ما به صورت بشريت چون قوم صالح وابسته صورت بودند و صالح را به صورت خود ديدند از حقيقت حال او غافل شدند بهانه پيش گرفته گفتند كه تو مثل ما بشرى دعوى رسالت چرا ميكنى چون ترك اين دعوى نميكنى و بر آن مصرى
فَأْتِ بِآيَةٍ
پس بيار نشانهء از خلاف عادت
إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ
اگر هستى تو از راست گويان در دعوى رسالت خود صالح فرمود كه چه ميطلبيد تا بشما بنمايم گفتند از اين سنك معين شترى را بيرون آور كه ده ماه از حمل آن برآمده باشد و چون بيرون آيد فى الحال وضع حمل كند صالح دعا كرد ناقه كه مدعاى ايشان بود از سنك بيرون آمد و فى الحال بچهء شتر از او متولد شد
قالَ
گفت صالح
هذِهِ ناقَةٌ
اين شتريست كه شما طلبيديد
لَها شِرْبٌ
مر او را نصيبى است از آب
وَ لَكُمْ
و مر شما راست
شِرْبُ يَوْمٍ مَعْلُومٍ
آبش خور روزى دانسته شده يعنى يكروز از آن اوست و يكروز براى شما در اين نوبت مزاحم او مشويد
وَ لا تَمَسُّوها بِسُوءٍ
و مس مكنيد او را ببدى يعنى قصد زدن و كشتن او مكنيد و اگر چنين كنيد
فَيَأْخُذَكُمْ
پس بگيرد شما را
عَذابُ يَوْمٍ عَظِيمٍ
عذاب روز بزرك بزرگى روز باعتبار عظيمى عذابست در آن ايشان نصيحت صالح ناشنيده انگاشتند و گوش بموعظهء او نكردند و قصد كشتن ناقه كردند
فَعَقَرُوها
پس پى كردندى او را
فَأَصْبَحُوا نادِمِينَ
پس گشتند پشيمانان از اين فعل نزد نزول عذاب
فَأَخَذَهُمُ الْعَذابُ
پس فرا گرفت ايشان را عذاب روز موعود كه آن صيحهء جبرئيل بود و همه بسبب آن مستاصل شدند و در روايت آمده كه همه بر كشتن ناقه اتفاق نمودند مسطع و قدار بن سالف را بر آن داشتند مسطع ناقه را بمضيق كوهى ملجا ساخت كه راه گريز نداشت كه از دست ايشان خلاصى يابد پس تيرى بپاى او رسانيد و بعد از آن قدار شمشير به او رسانيد و ناقه را بكشت و بروايت صحيحه عاقر آن گفت كه من عقر ناقه نميكنم تا همه راضى شويد پس همه به اين عمل رضا دادند حتى زنى كه پرده نشين بود بدر سراى وى آمدند و گفتند رضا ميدهى به اين گفت نعم و همچنين كودكان ايشان به اين رضا دادند پس عاقر عقر ناقه كرد و عذاب نازل شده همه را فرا گرفت و هلاك كرد و تفصيل اين حكايت در سورة الاعراف مذكور است
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستى كه در آنچه نازلشد بثمود به جهت كفر و طغيان با وجود معجزهء صحيحهء صريحه
لَآيَةً
هر آينه دلالتى