باشد و قضا نمايندگان امر فوت شده مراد آنست كه هر كه وردى يا شكرى از او فوت شود در يكى از وقت شب و روز تدارك آن نمايد در وقت ديگر از آنها و اينمعنى از ابن عباس و حسن منقولست و از ابو عبد اللّه ماثور است و نزد بعضى معنى آنست كه اختلاف ليل و نهار نمود و متعاقب يكدگر ايجاد كرد براى كسى كه خواهد ياد كند بدايع قدرت و صانع فطرت را در ايجاد ليل و نهار و به آن عالم شود بر آنكه عالم را ناچار است از صنايع حكيم واجب بالذات رحيم بر بندگان يا خواهد سپاس دارى نمايد بر نعمتهاى حضرت بارى كه تعاقب شب و روز از آن جمله است چه روز سبب معاش است و شب وسيلهء راحت و آسايش
بعد از آن در صفت بندگان منقاد خود ميفرمايد
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ
و بندگان پرستندگان خداى بسيار عطا و رحمت كننده اضافه براى تفصيل و تخصيص است يعنى بندگان مخصوص خداى بخشاينده
الَّذِينَ يَمْشُونَ
آنان كه ميروند
عَلَى الْأَرْضِ
بر روى زمين
هَوْناً
از روى تواضع و افتادگى يا بسكينه و وقار و خوارى
وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ
و چون خطاب كنند مر ايشانرا نادانان يعنى سخنى بىادبانه بايشان گويند
قالُوا
گويند در جواب
سَلاماً
قولى با سلامت يعنى سخنى كه سالم مانند در آن از ضرر و ايذاى ايشان مراد ترك تعرض است بسفها و اعراض از مجادلهء ايشان و تجاهل از قول ايشان و يا مراد از سلام تركست و وداع يعنى ما شما را با شما گذاشتيم در معرض جواب شما در نميآئيم و گويند مراد قول سلام عليكم است يعنى چون جاهلان و سفيهان را ببينند بر ايشان سلام كنند تا از شر ايشان ايمن شوند ابو بردهء سلمى روايت كرده كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود كه از امة من جمعى باشند كه من ايشانرا دوست ميدارم و ايشان مرا دوست ميدارند و ايشان هنوز بوجود نيامدهاند و بصفت صبر و حلم آراسته باشند و بر اصاغر رحيم باشند و با بزرگان با حرمت و توانگران ايشان بر درويشان احسان كنند و اقرباى ايشان بر ضعفا شفقت ورزند و عيادت بيماران كنند و تشييع جنازه كنند بر هر طريقى برفق و مدارا سلوك نمايند گفت يا رسول اللّه با بندگان رفق نمايند فرمود نه ايشانرا بنده نباشد بلكه خود خدمت نفس خود كنند و با جاهلان رفق و مدارا نمايند بعد از آن اين آيه تلاوت فرمود كه
وَ عِبادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً
وَ الَّذِينَ
و ديگر عباد الرحمن آنانند كه با وجود حسن خلق يا خلق و با حق در خلوت باينوجه باشند
يَبِيتُونَ
شب بروز ميارند بمجاهده
لِرَبِّهِمْ
براى رضاى پروردگار خود
سُجَّداً
سجده كنندگان در وقتى از اوقات آن
وَ قِياماً
و برپاى ايستادگان در وقتى ديگر مراد به سجده و قيام نماز شب است تخصيص