تحقيق اينكلمه در بالا معلوم شد و تحقيق اين سخن در اين مقام آنست كه حق تعالى بقدرت كاملهء خود حاجزى و مانعى در ميان اين هر دو دريا پيدا كرده تا بهم مختلط نشوند و باقتدار تمام منع بليغ فرموده از آنكه ملح اجاج افساد كند در عذب فرات و آن را از عذوبة خودش متغير گرداند و نزد بعضى حجرا محجورا يعنى بين آن بحرين حدى معين و مقرر كرديم مانند دجله كه ميان اين دو دريا كشيده است و نميگذارد كه هر دو بهم رسند و طعم يكدگر را فاسد كنند و گويند مراد ببحر عذب بحر عظيمست مانند نيل و سيحون و دجله و جيحون و ببحر ملح ساير درياها و برزخ ميان آنها بيابانهاست و شهرها كه بينهما واقع شدهاند و بنابراين قدرت در فصل است و اختلاف صفت با آنكه مقتضاى اجراى هر عنصرى آنست كه متلاصق و متشابه يكدگر باشند در كيفيت
وَ هُوَ الَّذِي خَلَقَ
و اوست آنكس كه آفريد از محض قدرت
مِنَ الْماءِ بَشَراً
از آب آدم را عليه السّلام يعنى آبى كه طينت او بدان تخمير كرد يا آنكه آب را جزوى از ماده بشر گردانيد تا مجتمع شود با صفت سلالة و قبول اشكال هيئت بشريت كند به سهولت و يا خلق كرد جنس آدمى را از آب منى
فَجَعَلَهُ
پس گردانيد او را
نَسَباً وَ صِهْراً
خداوند نژاد و پيوند يعنى ايشان را بر دو قسم تقسيم فرمود كه نسب انسان بديشان بود چنان كه فلان بن فلان و اناث كه مصاهرت و دامادى بايشان وجود گيرد مانند اينست قوله تعالى فجعل منه الزوجين الذكر و الانثى و از امير المؤمنين مرويستكه نسب آنست كسى نكاح او حرام باشد و صهر آنكه مناكحه به آن حلال باشد چون دختران عم و عمه و از ضحاك و قتاده نقل استكه نسب هفت صفند و صهر پنج صنف كه حق تعالى ذكر ايشان فرموده در آيهء كريمهء
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ
تا آخر و گويند نسب پسران و صهر و دخترانند
وَ كانَ رَبُّكَ
و هست پروردگار تو
قَدِيراً
توانا بر آفريدن بنين و بنات و ذكور و اناث كه متقابلانند مخلوق از ماده واحده به اعضاى مختلفه و طباع متباعده و گاه هست كه از نطفه واحده توامان كه ذكريست و انثائى ايجاد ميفرمايد جلت عظمته و قدرته از سدى كه يكى از مفسران و مشاهير رواة اهل سنتست روايت استكه اين آيه در شان عاليشان پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و على بن أبي طالب عليه السّلام نزول يافته است و مناسبت با تزويج حضرت خير النساء فاطمة الزهراء و شاه اولياء و دامادى آنحضرت به حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و از ابو قتيبه روايت استكه گفت از محمد بن سيرين كه يكى از روات معتبرهء اهل سنتست شنيدم كه گفت اين آيه در شان عاليشان حضرت شاه ولايت پناه امير المؤمنين على عليه السّلام نزول گشت كه پيغمبر خدا تزويج كرد فاطمه را بوى چه آن حضرت جامع نسب و سبب بود اما نسب به جهت آنست كه پسر عم پيغمبر خدا بود اما سبب زيرا كه شوهر دخترش بود و هيچكس از صحابه جامع