زيادتى خوض در معنى آن و ديگر آنكه تا هر نجمى كه فرود ميآيد تحدى مينمايد و اعجاز قرآن و عجز ايشان روز بروز ظاهر ميگردد و ديگر نزول جبرئيل آنا فانا موجب تسلى خاطر آن حضرتست و ديگر در قرآن ناسخ و منسوخ هست و هر آينه ناسخ متاخر از منسوخ ميبايد و اجتماع ايشان در زمان واحد نشايد و ديگر آنكه قرآن مشتمل است بر اجوبه و أسؤله و جواب در عقب سؤال آيد از امير المؤمنين عليه السّلام معنى ترتيل پرسيدند فرمود حفظ الوقوف و اداء الحروف و از ابن عباس معنى ترتيل پرسيدند گفت ترتيل آنست كه مبين سازى حروف و كلمات قرآنى را و پراكنده نسازى كلمات و حروف را همچو پراكندهگى خرماى زبون و بسيار آن را بسرعت مخوان مانند سريع خواندن شعر و دلهاى خود را به حركت درآر به آن و نزد عجايب آن وقف كنى بجهة تامل دادن و بايد كه قصد يكى از شما آن باشد كه زود ختم سوره نكنيد مراد آنست كه قرآن بر وجه تانى بدون سرعة و به طول قرائة كن و در آن تامل نماى و در دل خود جاى ده
وَ لا يَأْتُونَكَ بِمَثَلٍ
و نمىآرند مشركان براى تو مثلى در قدح نبوة و طعن كتاب تو كه ايشان به آن دانا باشند
إِلَّا جِئْناكَ بِالْحَقِّ
مگر ميآريم براى تو جوابى راست و درست كه قول احبار آنها را رد كند
وَ أَحْسَنَ تَفْسِيراً
و ميآريم آنچيزيرا كه نيكوتر است از روى تبيين يعنى كافران هيچ مثلى نيارند تا كار تو به آن باطل كنند يا قدحى در آن پديد آرند الا كه ما حقى بياريم كه مثل ايشانرا درهم شكند
بعد از آن از مآل ايشان خبر ميدهد كه
الَّذِينَ يُحْشَرُونَ
مشركان آنانند كه حشر كرده شوند
عَلى وُجُوهِهِمْ
بر رويهاى خود يعنى رويها بر زمين نهاده و پاى بر هوا روند
إِلى جَهَنَّمَ
بسوى دوزخ
أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً
آنگروه كه به اين هيئت ايشانرا بدوزخ برند بدترند از روى مكان يعنى مكان آنها بدتر است از منازل فقراى مؤمنين كه در دنيا داشتند و ايشان بر آن طعنه ميزدند كه
أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِيًّا
. . .
وَ أَضَلُّ سَبِيلًا
و كجتر و ناصوابتر از روى راه چه راه آنها مفضى به آتش دوزخ است و در صحيح بخارى مذكور است كه حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را پرسيدند كه چگونه كافران را بر روى محشور سازند فرمود آن خدائى كه كافران را بر هر دو پاى به راه ميبرد قادر است بر آنكه او را بر روى به راه برد
و بعد از آن براى تسليه حضرت رسول حكايت سابقهء انبيا و امم ميفرمايد بقوله
وَ لَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ
و بتحقيق كه داديم موسى را كتاب تورية بعد از غرق فرعون و اتباع و جنود او
وَ جَعَلْنا
و گردانيديم قبل از غرق شدن فرعون
مَعَهُ
با موسى
أَخاهُ هارُونَ
برادر او هرون را
وَزِيراً
يار و مددكار او در حمل دعوت و اعلان كلمه
فَقُلْنَا اذْهَبا