و بر جانب راست و بر جانب چپ بنده ميايستند يكى ميگويد بار خدايا نفقه كننده را عوض ده و ديگر ميگويد خدايا مال ممسك را در عرصهء تلف انداز و انس نيز از رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رواية كرده كه در هر شب فرشتهايست كه ندا مىكند كه بزائيد براى مرك و ديگرى ميگويد بنا كنيد براى خريبى و ديگرى ندا مىكند كاشكى مردمرا نيافريدندى و ديگر ندا كند چون آفريده شدند كاش دانستندى كه ايشان را براى چه چيز آفريدهاند - جابر بن عبد اللّه انصارى ( ره ) رواية كرده كه هر نفقه كه مؤمن كند خداى تعالى ضامن آنشده كه عوض آن به آن رساند مگر آنكه در دنيا در معصيت صرف نمايد كه آن را عوض ندهد پس بايد كه خوف عليه مانع انفاق بنده نشود چه او سبحانه روزى را به او خواهد رسانيد كما قال
وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ
و خدا بهترين روزىدهندگان است چه غير وى كه چيزى به كسى ميدهد واسطهاند در ايصال رزق و رازق حقيقى اوست و نيز اعطاى او محض منافع بندگانست نه بجر نفع و دفع ضرر از خود بجهة استحاله آن بر او سبحانه بخلاف غير او
و يوم نحشرهم و ياد كن روزى را كه حشر كنيم و جمع نماييم كفار را مراد بنو مدلج انداز خزاعه كه عبده ملائكهاند
جَمِيعاً
در حالتى كه كه بهيئت مجموعى باشند يعنى همه را در محشر حشر كنيم ثم نقول پس گوييم و حفص هر دو فعل بيا ميخواند يعنى حق تعالى همه را حشر كند پس گويد
لِلْمَلائِكَةِ
مر همهء فرشتگان را
أَ هؤُلاءِ إِيَّاكُمْ
آيا اين گروه شما را
كانُوا يَعْبُدُونَ
بودند كه مىپرستيدند و اين سؤال جهت تقريع مشركانست و قطع طمع ايشان از شفاعت چون ملائكه به اين خطاب مخاطب شوند
قالُوا سُبْحانَكَ
گويند پاكى تو از آنكه غير ترا پرستند
أَنْتَ وَلِيُّنا
توئى خداوند و معبود ما و ما خود را در بندگى مقصر ميدانيم پس بچه وجه قايل بمعبودية خود شويم يا توئى دوست ما
مِنْ دُونِهِمْ
بجز از ايشان يعنى ميان ما و ايشان هيچ دوستى نيست و حاشا كه بپرستش ايشان رضا داده باشيم
بَلْ
نچنانست كه كفار ما را پرستش كرده باشند بلكه
كانُوا
بودند كه از روى جهل
يَعْبُدُونَ الْجِنَّ
مىپرستيدند ديوان را يعنى فرمان ايشان ميبردند در پرستش الهه باطله يا بصورتهاى مختلفه برميآمدند و در خيال ايشان مى افكندند كه اينها ملائكهاند
أَكْثَرُهُمْ
بيشتر مردمان
بِهِمْ مُؤْمِنُونَ
بديوان گروندگانند يعنى متابعت كنندگان و مطيعان ايشان
فَالْيَوْمَ
پس امروز كه روز حشر است و همه حكمها مر خدايراست
لا يَمْلِكُ
مالك نميشود
بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ
بعضى از شما براى بعضى
نَفْعاً
سودى را
وَ لا ضَرًّا
و نه