نعت او را خواندهايم و وصف او را دانستهايم كه او پيغمبرى به حق است ابو جهل و امثال او گفتند ما نيز بكتب شما ايمان نداريم آيه آمد كه
وَ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا
و گفتند آنان كه نگرويدند مر اهل كتاب را يعنى مر مؤمنان ايشانرا
لَنْ نُؤْمِنَ
هرگز ايمان نياريم و اعتقاد نكنيم
بِهذَا الْقُرْآنِ
به اين قرآن كه بر محمد فرود ميآيد
وَ لا بِالَّذِي
و نه بدان كتاب كه فرود آمده
بَيْنَ يَدَيْهِ
پس از او يعنى تورية و انجيل و يا يهود بنصارى گفتند كه ما به قرآن و انجيل نميگرويم و نه به آن چيزى كه در پيش مىآيد از قيامة پس حق تعالى از عاقبت امر ايشان خبر ميدهد كه
وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ
و اگر به بينى چون ستمكاران يعنى مشركان
مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ
بازداشتهشدگان باشند نزد پروردگار خود يعنى در موقف محاسبه هر آينه به بينى امرى صعب و كارى پرهول
يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ
در حالتى كه بازميگردانند برخى از ايشان
إِلى بَعْضٍ
بسوى برخى ديگر
الْقَوْلَ
سخن را يعنى سخن را بر هم بازميگردانيد در مجادله به اين وجه
يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا
ميگويند آنان كه زبون گرفتگان بودند يعنى تابعان و پيروان
لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا
مر آنانرا كه سركشى كردند يعنى پيشوايان و بزرگان
لَوْ لا أَنْتُمْ
اگر نبوديد شما يعنى اغواء و اضلال شما نميبود
لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ
هر آينه ميبوديم ما گرويدگان به خدا و رسول اما شما ما را گمراه كرديد و از ايمان و اسلام بازداشتيد
قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا
گفتند آنان كه گردنكشى كرده بودند از روى انكار
لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا
مر آنانرا كه در دنيا زبون و بيچاره گرفته بودند
أَ نَحْنُ صَدَدْناكُمْ
آيا ما بازداشتيم شما را
عَنِ الْهُدى
از راه راست و قبول هدايت
بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ
پس از زمانى كه آمد بشما
بَلْ كُنْتُمْ
بلكه بوديد شما بنفس خود
مُجْرِمِينَ
گناهكاران و شرك آرندگان يعنى رؤسا انكار دعوى اتباع كنند كه آن اضلال و منع ايشان بود بر ايمان و اثبات نمايند بر ايشان كه شما به اختيار خود از ايمان اعراض كرديد و اختيار تقليد كرديد نه آنكه ما باجبار شما را از آن بازداشتيم
وَ قالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا
و گويند آنان كه ضعيف و بيچاره بودند
لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا
مر آنانرا كه از قول حق تعالى سركشيدهاند يعنى اتباع در جواب رؤساى خود گويند
بَلْ
نچنين است كه ما به خود كافر شديم
مَكْرُ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ
مكر شما در اوقات شب و روز مانع ايمان ما شد و آن را از ما بازداشت
إِذْ تَأْمُرُونَنا
وقتى كه