كل ممزق ان فى ذلك لآيات لكل صبار شكور
وَ لَقَدْ صَدَّقَ
و بدرستى كه محقق ساخت و يا راست يافت
عَلَيْهِمْ
بر اهل سبا و اصح آنست كه بر همهء كافران
إِبْلِيسُ ظَنَّهُ
ابليس گمان خود را يعنى چون شيطان گمان برده كه بر بنى آدم بسبب شهوت و غضب كه در نهاد ايشانست دست يابد و ايشان را گمراه كند گمان در بارهء اهل غوايت و ضلالت راست شد
فَاتَّبَعُوهُ
پس پيروى كردند او را در شرك و معصيت
إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
مگر گروهى از مردمان مؤمنان كه مستثنىاند و تابع او نيستند و تقليل ايشان نسبت بكفار است و يا مگر فريقى از فرقه مؤمنان كه تابع شيطان نشدهاند در عصيان و آنها انبيااند و ائمهء هدى عليه السّلام كه الا عبادك منهم المخلصين
وَ ما كانَ لَهُ
و نبود مر ابليس را
عَلَيْهِمْ
بر آنان كه گمان او در ايشان محقق شد
مِنْ سُلْطانٍ
هيچ تسلطى و استيلائى
إِلَّا لِنَعْلَمَ
مگر براى آنكه بدانيم مراد لازم علم است كه تميز است يعنى براى آنكه ممتاز سازم و جدا گردانم در ميان عالميان
مَنْ يُؤْمِنُ
كسى را كه ميگرود
بِالْآخِرَةِ
بدان سراى
مِمَّنْ هُوَ
از آنكس كه او
مِنْها فِي شَكٍّ
از آخرت در گمان است و يقين نيست در آن يعنى بر اهل عالم واضح گردانيم كه اهل ايمان كدامند و اهل شرك و گمان كدام
وَ رَبُّكَ
و آفريدگار تو
عَلى كُلِّ شَيْءٍ
بر همه چيز
حَفِيظٌ
نگاهبانست و هيچ چيز از افعال و اقوال بندگان بر او پوشيده و پنهان نيست
قُلِ
بگو ايمحمد مر بنى مدلج را و اتباع ايشان از اهل شرك بر وجه تهكم و توبيخ
ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ
بخوانيد آنانرا كه گمان بردهايد خدايان
مِنْ دُونِ اللَّهِ
بجز از خداى و ببينيد كه در جذب منافع و دفع مكاره مددى ميرسانند بشما و اجابت دعاى شما ميكنند و چگونه اجابت كنند كه به هيچ وجه
لا يَمْلِكُونَ
مالك و قادر نيستند آن معبودان
مِثْقالَ ذَرَّةٍ
همسنك مورچه خرد از خير و شر
فِي السَّماواتِ
در آسمانها
وَ لا فِي الْأَرْضِ
و نه در زمين يعنى در امر آسمان و زمين قدرت ندارند ذكر آسمان و زمين به جهت عموم عرفيست يعنى در هيچ چيز قادر نيستند
وَ ما لَهُمْ
و نيست مر آن ملائكه را كه معبودان بعضى مشركانند و يا بتان را
فِيهِما
در آسمان و زمين
مِنْ شِرْكٍ
هيچ شركتى با خداى به حق نه در آفريدن و نه در تصرف كردن يعنى به هيچ وجه در خلق و ملك با خداى شركت ندارند
وَ ما لَهُ مِنْهُمْ
و نيست مر خداى را از اصنام و ملائكم
مِنْ ظَهِيرٍ
هيچ يارى و مدد كارى در تقدير و تدبير آسمان و زمين
بعد از آن بجهة رد مظنه كفار بشفاعة ملائكه ميفرمايد كه