منتظر مغلوبيت شما بودندى
وَ لَوْ كانُوا فِيكُمْ
و اگر بودندى در ميان شما يعنى در خندق و بمدينه مراجعت نكردندى و مقاتله با اعدا دست دادى
ما قاتَلُوا
كارزار نكردند
إِلَّا قَلِيلًا
مگر كارزار اندك از روى ريا و سمعه
و بعد از آن تحريص مىكند مكلفان را بر قتال مشركان و صبر كردن بر آن و ميفرمايد كه
لَقَدْ كانَ
بدرستيكه هست
لَكُمْ
مر شما را
فِي رَسُولِ اللَّهِ
در ذات پيغمبر خدا
أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ
خصلتى پسنديده و نيكو كه از حق آن اينست كه به آن اقتدا كنيد و آن ثباتست بر حرب و صبر بر شدايد يعنى همچنانكه او در حرب ثبات دارد و متحمل شدايد مىشود شما نيز چنان كنيد پس آنحضرت قدوه نيكوست در اين افعال
لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ
مر كسى را كه اميد ميدارد بخداى يعنى برحمت او
وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ
و بروز بازپسين يعنى نعيم مقيم آن
وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثِيراً
و مر كسى را كه ياد كرد خدايرا ياد كردنى بسيار بدل و زبان
آوردهاند كه سيد عالم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اصحاب را از آمدن احزاب خبر داده و فرمود كه به اجتماع ايشان متزلزل و مضطرب مشويد كار بر شما سخت شود اما عاقبت مظفر و منصور شويد و ايشان خايف و ترسان شده منهزم شوند
وَ لَمَّا رَأَ الْمُؤْمِنُونَ
و آنهنگام كه بديدند مؤمنان در روز خندق
الْأَحْزابَ
آن احزاب را كه پيغمبر از آمدن ايشان خبر داده و مشاهدهء ايشان نمودند كه برابر لشكر اسلام صف كشيدند
قالُوا
گفتند
هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ
اينست آنچه وعده داده بود ما را خداى
وَ رَسُولُهُ
و آنچه وعده كرده رسول او صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
وَ صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ
و راست گفت خدا و رسول او يعنى ظاهر شد صدق خبر خدا و رسول او محمد مصطفى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
وَ ما زادَهُمْ
و نيفزود ايشان را آنچه ديدند از آمدن احزاب
إِلَّا إِيماناً
مگر ايمان به خدا و باور داشتن مواعيد او را
وَ تَسْلِيماً
و گردن نهادن باوامر و مقادير او سبحانه و يا به احكام حضرت رسالت كه سعادة دارين در آن مندرج است
بعد از آن تخصيص مىكند بعضى مؤمنان را بخصلتى كه در ايشان بود و ميفرمايد كه
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
از گرويدگان
رِجالٌ صَدَقُوا
مردانىاند كه راست گفتند
ما عاهَدُوا اللَّهَ
آنچيزيرا كه عهد بستند با خداى
عَلَيْهِ
بر آن چيز كه آن ثباتست بر قتال و مقاتله براى رضاى ملك تعالى سبب نزول اين آيه آن بود كه جمعى از صحابه چون حمزه و مصعب و انس بن نضير و امثال ايشان نذر كرده بودند كه در حربگاهى كه ملازم حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باشند ثبات قدم ورزيده كمر مقاتله بر ميان جان بندند و تا شربت شهادت نچشند آرام نگيرند حق تعالى در صفت ايشان فرمود كه اين مؤمنان راست گفتار