از روى وضوح دلالت يا رسول يا ملك
يَتَكَلَّمُ
سخن كند
بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ
به صحت آنچه هستند كه به آن شرك ميآرند مراد آنست كه ايشان قادر نيستند بتصحيح دين خود بدليل حجتى كه به آن متسلط شوند
پس در بيان احوال مشركان ميفرمايد كه
وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ
و چون بچشانيم مشركانرا
رَحْمَةً
نعمتى از صحت وسعت و امنيت و مانند آن
فَرِحُوا بِها
بسيار شادمان ميشوند به آن
وَ إِنْ تُصِبْهُمْ
و اگر برسد بايشان
سَيِّئَةٌ
رحمتى و شدتى از مرض و قحط و خوف و امثال آن
بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ
بجهة آنچه از پيش فرستاده است دستهاى ايشان بجهة شآمة كردارهاى ايشان بلا برسد بايشان از كفر و معاصى
إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ
آنگاه ايشان نوميد شوند از رحمت و جزع و فزع و بيصبرى ميكنند و اميدوار نيستند كه خداى آن را برحمت بدل مىكند يعنى نه شكر ميگذارند بر نعمت و نه صبر دارند بر محنت و نه اميدوارى از حضرت عزت برفع بلية
أَ وَ لَمْ يَرَوْا
آيا نديده اند يعنى ندانستهاند
أَنَّ اللَّهَ
آنكه خداى
يَبْسُطُ الرِّزْقَ
گشاده و فراخ ميسازد روزى را
لِمَنْ يَشاءُ
براى هر كه ميخواهد بمحض مصلحت
وَ يَقْدِرُ
و تنگ ميگرداند بر هر كه ميخواهد از روى حكمت
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستى كه در اين قبض و بسط
لَآياتٍ
هر آينه دليل عبرتست
لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
براى گروهى كه تصديق كنند حكم خدا را در قبض و بسط و شكر گويند در سر را و صبر كنند در ضرا وجه بناى كار مؤمن و اساس امر ايمان بر اين صفتست
و بعد از آن بيان چيزى مينمايد كه دافع ضرر قبض است و باعث بسط و موجب ايمنى از رسيدن سيئه و ميگويد
فَآتِ
پس بده اى محمد
ذَا الْقُرْبى
خداوندان قربة را از بنى هاشم
حَقَّهُ
حق او را از غنيمت كفار و غير آن و به آن صله رحم مرعى دار مجاهد گفته كه همهء امت در اين امر داخلند و مراد از آن خمس است به فقراى اهل البيت ( ع ) از ابو سعيد خدرى و غيره ماثور استكه بعد از نزول اين آيه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باغ فدك را به حضرت فاطمه داد و اين روايت از ابو جعفر و ابو عبد اللّه نيز مرويست
وَ الْمِسْكِينَ
و بدهيد حق مسكينى كه بر قوت سنه قادر نباشد
وَ ابْنَ السَّبِيلِ
و راه گذريان را از آنچه مقرر شده از وظايف اخماس يا زكات يا نقص خمس
ذلِكَ
اين دادن حقوق به جماعت مذكوره
خَيْرٌ
بهتر است از امساك
لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ
براى آنان كه ميخواهند
وَجْهَ اللَّهِ
ذات خداى را يعنى رضاى خدايرا ميجويند و يا مراد ايشان وجه تقربست بحقتعالى نه بجهة وجه ديگر از اعواض