علم راست كه در آن نظر ميكنند و بغور آن ميرسند
وَ مِنْ آياتِهِ
و از علامات قدرت كاملهء او
مَنامُكُمْ
خواب كردن شماست
بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ
در شب و روز به جهت استراحت نفسانى و قوت قواى حيوانى و
ابْتِغاؤُكُمْ
و جستن شما روزى را
مِنْ فَضْلِهِ
از بخشش او يعنى طلب معاش بروز و شب و نزد اكثر مفسران مراد منام است بليل و نهار يعنى اول مخصوص است بشب و ثانى بروز پس در آيه تقديم و تاخير باشد بحسب معنى
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستى كه در خواب شب و معيشت روز لآيات دلالتهاست و عبرتها
لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ
براى گروهى كه بشنوند به گوش هوش و سماع تفهم و استبصار چه حكمت در او ظاهر و باهر و آشكارا و هويداست
وَ مِنْ آياتِهِ
و از نشانهاى حكمت است
يُرِيكُمُ الْبَرْقَ
مينمايد بشما برق را
خَوْفاً
جهة ترسيدن مسافران از رسيدن صاعقه بايشان
وَ طَمَعاً
و بجهة طمع مقيمان به رسيدن ياران و يا ترسيدن مطلق آدميان به رسيدن صاعقه بر ايشان و يا به جهت خوف نيامدن باران
وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ ماءً
و فرو ميفرستد از جانب آسمان يا ابر آب باران را
فَيُحْيِي بِهِ
پس زنده ميگرداند به آن
الْأَرْضَ
زمين را تا از آن گياه تر و تازه ميرويد
بَعْدَ مَوْتِها
پس از افسردهگى آن
إِنَّ فِي ذلِكَ
بدرستيكه در برق و باران
لَآياتٍ
هر آينه علاماتست بر قدرت الهى
لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
براى گروهى كه تعقل كنند و عقول خود را كار فرمايند در استنباط اسباب حوادث تا بر ايشان ظاهر گردد كمال قدرت صانع در امر حادثى
وَ مِنْ آياتِهِ
و از نشانهاى توانائى او بر جميع افعال ممكنه
أَنْ تَقُومَ السَّماءُ
آنست كه ايستاده است آسمان بيستون
وَ الْأَرْضُ
و زمين
بِأَمْرِهِ
بفرمان او يعنى قيام آنها بنگهداشت اوست مر آنها را بدون علاقه و ستون
ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ
پس چون بخواند شما را بواسطهء سرافيل بنفخهء اخيره
دَعْوَةً
خواندن بدين نوع كه گويد ايمرده گان بيرون آييد
مِنَ الْأَرْضِ
از زمين
إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ
پس آنگاه شما بيرون آييد از قبرهاى خود براى جزاى كردار نيك و بد يعنى همچنانكه قادر است بر آنكه حفظ آسمان و زمين كند همچنين قادر است بر اخراج موتى از زمين چه قدرة بالذات دارد نسبت بهمهء ممكنات
وَ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
و مر او راست آنچه در آسمانها و زمينهاست
كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ
همهء آنها مر او را فرمان بردارانند در موت و حياة و بعث و نشور و غير آن از افعال او در ايشان