كافر و عالم از جاهل
وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ
و بيرون ميآورد مرده را
مِنَ الْحَيِّ
از زنده به عكس آنها كه مذكور شد و يا حياة را در عقب موت و به عكس
وَ يُحْيِ الْأَرْضَ
و زنده ميگرداند زمين را بگياه
بَعْدَ مَوْتِها
پس از افسردهگى و پژمردگى و خشكى و نزارى آن
وَ كَذلِكَ
و مانند اين اخراج
تُخْرَجُونَ
بيرون آورده خواهيد شد چه اين نيز تعقيب حياتست موت را مراد آنست كه ابداء و اعاده متساويند در قدرت آنكسى كه قادر است بر اخراج ميت از حى و حى از ميت و اماتت حى - انس ابن مالك از سيد عالم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رواية كرده كه آنحضرت فرموده كه هر كه ميخواهد كه فرداى قيامة اعمال حسنهء او را كيل كنند بكيل تمامتر بايد كه اين آيه بخواند
وَ كَذلِكَ تُخْرَجُونَ
و برواية ديگر آخر سورهء و الصافات يعنى سبحان ربك رب العزة عما يصفون تا آخر به آن منضم سازد حق تعالى بكيل تمام اعمال او را وزن سازد و نيز از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مرويست كه هر كه بامداد و شبانگاه اين آيه بخواند تلافى كرده باشد هر عبادتى كه از او فوت شده باشد از نوافل و دعوات و تسبيحات و نيز فرموده كه هر كه در عقب هر نماز فريضه اين آيه بخواند بعدد قطرات باران و برك درختان و خاك روى زمين از براى وى ده حسنه بنويسند و ضحاك روايت كرده كه هر كه اين آيه بخواند بآيهء سبحان ربك رب العزة عما يصفون تا آخر ثواب او برابر كسى باشد كه دويست بنده آزاد كرده باشد
و حق تعالى بجهة تنبيه بر دلايل توحيد در عقب اين آيه مى فرمايد كه
وَ مِنْ آياتِهِ
و از جملهء نشانهاى قدرت خداى
أَنْ خَلَقَكُمْ
آنست كه بيافريد شما را
مِنْ تُرابٍ
از خاك يعنى اصل همه را از خاك آفريده كه آدم عليه السّلام است كه پدر همهء شما است و يا آنكه شما را از نطفه خلق كرد و نطفه را از غذا و غذا را از خاك
ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ
پس آنگاه كه شما آفريدهايد
بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ
آدميانيد كه پراكنده ميشويد در زمين يعنى بسى روزگار برنيامد كه در زمين پراكنده شديد و در همه جا متفرق گشتيد و هر جا براى خود وطن ساختيد پس كسى كه قدرت او به اين مرتبه باشد چگونه قادر بر اعادهء شما نباشد و مستحق عبادت نبود
وَ مِنْ آياتِهِ
و از جملهء علامات داله بر قدرت باهره
أَنْ خَلَقَ لَكُمْ
آنست كه بيافريد براى شما
مِنْ أَنْفُسِكُمْ
از نفسهاى شما يعنى از جنس شما و از شكل شما
أَزْواجاً
زنان را
لِتَسْكُنُوا إِلَيْها
تا ميل كنيد بايشان بحسب جنسيت چه جنسيت سبب الفت و انسيت است و عدم جنسيت واسطهء مخالفت و منافرة است
وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ
و ساخت يعنى پديد آورد ميان شما و ازواج شما بعد از آنكه سابقهء معرفت نبوده