كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ
هر نفسى چشندهء مرگست و مرك به همه كس خواهد رسيد در هر موضعى كه باشيد
ثُمَّ إِلَيْنا
پس بسوى جزا و پاداش ما يرجعون باز گرديده خواهند شد بجزا و حفص بخطاب ميخواند يعنى شما بازگرديده خواهيد شد بجزاى ما پس بدار الشرك اقامت نبايد كرد و روى بكعبهء امان يعنى آستانه مشرفه پيغمبر آخر الزمان عليه السّلام بايد آورد تا در آنجا بفراغة تمام بعبادت ملك علام مشغولشده ساز آخرت بسازيد كه مرك در قفاست و علماى دين برآنند كه همچنين هر جا كه اظهار شعار ايمان نتوانيد كرد واجبست كه از آنجا نقل ببلدى ديگر كنيد كه بدون خوف آنجا اظهار آن توان كرد
وَ الَّذِينَ آمَنُوا
و آنان كه گرويدهاند به خدا و رسول
وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ
و كردند كارهاى شايسته از اداى فرائض
لَنُبَوِّئَنَّهُمْ
هر آينه جاى دهيم ايشان را
مِنَ الْجَنَّةِ
از بهشت
غُرَفاً
بمنزلهاى بلند و غرفهاى ارجمند از زبر جد و ياقوت و در و طلا و نقره
تَجْرِي
رود پيوسته
مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
از زير آنغرفها جويها
خالِدِينَ فِيها
جاويد باشند در آن غرفها يا در بهشت كه هرگز دست فنا و زوال بدامن ايشان نرسد
نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ
نيكوست بهشت مزد نيكوئى كنندگان
بعد از آن در وصف عاملان ميفرمايد كه
الَّذِينَ صَبَرُوا
عاملان آنانند كه شكيبائى ورزيدند بر آزار مشركان و هجرت از اوطان و غير آن از مصايب دوران
وَ عَلى رَبِّهِمْ
و بر پروردگار خود نه غير او
يَتَوَكَّلُونَ
توكل كنند و كار خود را به دو سپارند
آوردهاند كه مؤمنان مكه چون اين آيه را شنيدند عزم هجرت بمدينه نمودند و در اثناى راه ايشانرا دغدقه دست داد كه در بلدهء كه ما را اسباب معيشت در آن مهيا نباشد چگونه توان بود آيه آمد
وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ
و بسا از جنبندگان كه به هيچ وجه
لا تَحْمِلُ رِزْقَهَا
بر نميدارد روزى خود را يعنى طاقت و قوة برداشتن آن ندارد به جهت ضعف يا ذخيره نميكند و مرويست كه ذخيره كنندگان از جانوران همين آدميست و موش و مور گفتهاند كه عقق ذخيره نهد اما فراموش كند در كشاف از بعضى مفسران نقل كرده كه يكى گفت بلبل را ديدم كه خوردنى در زير بالهاى خود پنهان ميكرد حاصل كلام حق تعالى ميفرمايد كه بسيار جانوران هستند از دواب و وحوش و طيور و سباع و هوام و حيوانات آبى ذخيره ننهند و حامل روزى خود نميشوند
اللَّهُ يَرْزُقُها
خداى روزى ميدهد ايشان را
وَ إِيَّاكُمْ
و شما را نيز پس از عدم اسباب معيشة در بلاد غربة انديشه ميكنيد چه دواب با ضعف و توكل و شما با قوة و اجتهاد مساوى يكدگريد در آنكه روزى نميدهد