از استخوانشان برميكندند تا از دين برگردند برنميگشتند
فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا
پس هر آينه بداند خداى به جهت ابتلاى و امتحان آنان كه راست گفتند در دعوى ايمان
وَ لَيَعْلَمَنَّ الْكاذِبِينَ
و بداند دروغ گويان را در دعوى ايمان چون علم ذاتيست و جميع معلومات ازلا و ابدا نزد او على السويه است پس مراد از علم لازم آنست كه تميز است ميان حق و باطل يعنى تا متميز سازد خداى مؤمن را از كافر و مجازات دهد هر يك را بر وفق اعتقاد و يا معنى آنست كه تا علم خدا بوجود مؤمن و كافر تعلق گيرد و معلوم استكه خدا معدوم را بعنوان عدم داند تا موجود نشود وى را بعنوان وجود نداند
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ
بلكه مىپندارند آنان كه
يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ
ميكنند بديها را از كفر و معاصى
أَنْ يَسْبِقُونا
آنكه پيشى گيرند از ما و از عذاب ما درگذرند و ما نتوانيم كه ايشان را بر بدى اعمال جزا دهيم و نه اينچنين است كه ايشان پنداشتند بلكه البته جزا لاحق ايشان خواهد شد مراد آنست كه ايشان به جهت غفلت و قلت فكر در عاقبت و اصرار بر معاصى مانند كسانىاند كه متوقع اين باشند كه بر عذاب خدا سبقت نمايند و خدايرا عاجز دانند در تعذيب
ساءَ ما يَحْكُمُونَ
بد است آنچيزى كه حكم ميكنند كه آن ظن قوة ايشان است از ما و عدم لحوق عذاب ما بر ايشان
مَنْ كانَ يَرْجُوا
هر كه باشد كه اميدى دارد
لِقاءَ اللَّهِ
رسيدن به ثواب خدا سعيد بن جبير گفته كه رجا بمعنى خوفست يعنى هركه ميترسد از عذاب و جزا و حساب روز بعث پس بايد كه كسب طاعت كند قبل از آمدن اجل
فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ
پس بدرستيكه مدتى كه خدا مقرر كرده براى رسيدن به ثواب خداى
لَآتٍ
هر آينه آينده است و چون چنين است واجب باشد مبادرت كردن به آنكه محقق اجل و مصدق رجا و مستوجب قربت و رضا باشد
وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ
و او شنوا مر گفتار عباد را دانا بعقايد و افعال ايشان
و بعد از ترغيب بندگان در تحقيق رجا بفعل طاعة و ترغيب ايشان مىكند در مجاهده نفس كه معظم طاعت است و ميگويد كه
وَ مَنْ جاهَدَ
و هر كه جهاد كند با هواى نفس خود بصبر بر مشقت طاعت و بازايستادن از شهوات كه جهاد اكبر است و يا با كفار كه جهاد اصغر است
فَإِنَّما يُجاهِدُ
پس جز اين نيست كه جهاد ميكنند
لِنَفْسِهِ
براى خود چه ثواب و منفعت عايد است به او
إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ
بدرستى كه خداى بينياز است
عَنِ الْعالَمِينَ
از طاعات و مجاهدات عالميان و محتاج آن نيست بلكه تكليف عباد بعبادات و مجاهدات جهت اصلاح احوال ايشان است و باعث نزول رحمت واسعه بر