صاحبش باشد در آيهء تلك الدار الاخرة داخل است
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ
هر كه بيايد بخصلتى نيكو يا معرفتى بتوحيد يا طاعتى باخلاص در دنيا
فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها
پس مر او راست ثواب نيكوتر و بهتر از آن خصلة يا معرفت يا طاعت در آخرة كه نعيم ابدى جنت است
وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ
و هر كه بيايد ببدى چون شرك و تكذيب و غير آن اقدام نمايد بدان
فَلا يُجْزَى الَّذِينَ
جزا داده نشوند آنان كه
عَمِلُوا السَّيِّئاتِ
كردهاند كارهاى بد را
إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ
مگر مثل آنچيزيكه بودند در دنيا كه ميكردند خلاصهء معنى آنست كه ثواب حسنه بهتر از آن حسنه خواهد بود و پاداش سيئه به مثل آن
آوردهاند كه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در وقت هجرت بجحفه رسيد شوق حرم كعبهء معظمه و آرزوى مولد در باطن مباركش ظاهر گشت جبرئيل آمد و گفت اى محمد خداوند ترا سلام مىرساند و ميگويد اندوهناك مباش بمفارقت از مكه كه من ترا با فتح و اعزاز و اكرام هر چه تمامتر به مكه درآورم و اين آيه بر او نازل ساخت كه
إِنَّ الَّذِي فَرَضَ
بدرستيكه آنكه فرض كرده است
عَلَيْكَ الْقُرْآنَ
بر تو تلاوت و تبليغ قرآن و عمل به آن را
لَرادُّكَ
هر آينه بازگرداننده است ترا
إِلى مَعادٍ
بجاى بازگشت يعنى مكه و نزد بعضى مراد بمعاد آخرت است يعنى بعد از عمل قرآن و تحمل مشقت بر تبليغ رسالت و اتيان بطاعت ترا بعد از موت بمرجعى رساند كه بشرى مانند آن مرجع نداشته باشد و چون حق تعالى حضرت رسالت را وعده نمود بمعاد امر بفرمود او را به اين كه
قُلْ
بگو اى محمد
رَبِّي
پروردگار من
أَعْلَمُ
داناتر است
مَنْ جاءَ بِالْهُدى
به كسى كه آورد راه راست و طريق مستقيم كه توحيد يا قرآن است و بهر چه مستحق آنست در معاد از ثواب و نصرت و فتح مراد حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است
وَ مَنْ هُوَ
و يا آنكس كه او
فِي ضَلالٍ مُبِينٍ
در گمراهى هويداست و به آنچه مستحق آنند در معاد از عذاب و اذلال مراد مشركان مكهاند
وَ ما كُنْتَ تَرْجُوا
و نبودى تو كه اميد ميداشتى يعنى هرگز اميد نداشتى
أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ
آنكه القا كرده شود به تو و منزل گردد اين كتاب كه قرآنست
إِلَّا رَحْمَةً
ليكن القاى آن كرديم به تو به جهت بخششى و نعمتى
مِنْ رَبِّكَ
از آفريدگار تو همچنانكه القاى اين كتاب كرديم به تو در حالتى كه اميد به آن نداشتى و در دل تو نميگذشت كه آنكه به تو فرود آيد همچنين زود باشد كه تو را بازگردانيم بمعاد كه فتح و نصرت مكه است و يا مثوبة عظيمت در نشاء اخرويت و چون