چه ايشانند كه به آن منتفعاند نه غير
إِنَّ رَبَّكَ
بدرستيكه پروردگار تو
يَقْضِي بَيْنَهُمْ
داورى و حكم فرمايد ميان اهل اختلاف از بنى اسرائيل و ميان آنان كه به قرآن گرويده
بِحُكْمِهِ
به حكم درست و راست خود
وَ هُوَ الْعَزِيزُ
و اوست غالب كه حكم او را رد نتوان كرد
الْعَلِيمُ
دانا بحقيقت آنچه حكم مىكند بحكمت و مصلحت آن و چون دانستى اى محمد كه حق تعالى در ميان اهل حق و باطل حكم خواهد كرد و هر يك را بر وفق عمل جزا خواهد داد
فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ
پس توكل كن بر خداى و از شر دشمنان و معاندان باك مدار و انديشه به خود راه مده و خاطر مبارك را آزرده مدار
إِنَّكَ
بدرستى كه تو
عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ
بروشنى و راستى يعنى بيقين راه تو راستست و كار تو درست و محق اوليست بتوكل از مبطل همهء اهل ايمان در اين خطاب داخلند و اگرچه به ظاهر خطاب بحضرتست
بعد از آن تشبيه كفار مىكند بمردگان و ميگويد كه
إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى
بتحقيق كه تو سخن نميتوانى شنوانيد مردگان را يعنى مردهدلان كفر فهم سخن تو نمىتوانند كرد و اعتقاد آن ندارند
وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ
و نميتوانى شنوانيد كرانرا خواندن و آواز دادن يعنى ايشان مثل آدم مردهاند و مرده شنوا نيست
إِذا وَلَّوْا
چون برگردند
مُدْبِرِينَ
در حالتى كه پشت برگردانندگانند در ناشنيدن خصوصا كرى كه برگردد و پشت بر داعى خود كند در آن محل استماع ندا نميكنند زيرا كه بسمع قبول نميشنوند و به آن پند نميگيرد و تدبر در آن نمينمايد و همچنانكه كر آواز خوانندهء خود نميشنود خصوصا در وقت پشت بر گردن و اعراض نمودن چه با عدم اعراض مظنهء استماع هست و در حين اعراض طمع منقطع است از استماع و همچنين كافر را قبل از اعراض اميد استماع به او ميتوان داشت اما چون كه به جهت عناد و جحود اعراض نمود و طمع استماع از او بالكلية قطع شد پس كافر مصمم بكفر مانند ميت باشد در عدم قبول هدايت و مثل اصم در عدم استماع
دعا
وَ ما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ
و نيستى تو راه نماينده كافران
عَنْ ضَلالَتِهِمْ
از گمراهى ايشان چه هدايت حاصل نميشود مگر ببصر و اين از ايشان مفقود است يعنى چون كفار به جهت فرط عناد و استكبار استعمال قوهء متفكره نميكنند در آيات واضحه كه موصول است سالك خود را بسر منزل نجات پس بمنزلهء كورانند پس به جهت عدم بصر راه نميبرند به مقصد و در گمراهى خود متحير و سرگردان ميمانند
إِنْ تُسْمِعُ
نشنوانى يعنى شنوانيدن تو فائده ندهد
إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا