عَلِيمٌ
داناست بمصالح بندگان در حل و حرمت .
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ
بدرستيكه زيان كردند آنان كه بكشتند فرزندان خود را
سَفَهاً
از روى بيخردى و كم دانشى و بىعقلى
بِغَيْرِ عِلْمٍ
بيدانشى يعنى قتل ايشان به جهت خفت عقل و جهل ايشان بود با آنكه خداى تعالى رازق اولاد ايشانست نه ايشان
وَ حَرَّمُوا ما رَزَقَهُمُ اللَّهُ
و حرام ساختند آنچه روزى داده است خدا ايشانرا يعنى سائبه و غير آن
افْتِراءً عَلَى اللَّهِ
به جهت افترا كردن بر خدا
قَدْ ضَلُّوا وَ ما كانُوا مُهْتَدِينَ
بدرستيكه گمراه شدند و نبودند راه يافتگان بر طريق حق و جادهء صواب بعد از آن آيه ديگر ميفرمايد كه .
وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ
و اوست آنكسى كه براى شما پيدا كرد و از نيست هست گردانيد بوستانهاى پر از انگور
مَعْرُوشاتٍ
برداشته و بر چوب و نى بسته
وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ
و نابسته و به زمين افتاده
وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ
و نيز بيافريد درخت خرما را و كشتها را از جو و گندم و برنج و ارزن و عدس و نخود و غير آن
مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ
در حالتى كه مختلف و گوناگونست ميوهء آن در هيئت و كيفيت يعنى در لون و طعم و حجم و رائحه
وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً
و ديگر پيدا نمود زيتون و نار را كه مانند يكديگرند در لون و طعم و يا برگهاى آن مانند يكديگر است يا مستوى الحجم
وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ
و مانند نيست بعضى از آن ببعضى يعنى برخى شيرين است و برخى ترش و بعضى ديگر ميانه
كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ
بخوريد از ميوهاى هر يك از اين
إِذا أَثْمَرَ
چون ميوه پيدا كند اگرچه نارسيده و خام باشد
وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ
و بدهيد زكات آن را در روز درويدن زراعت و بريدن خرما و انگور و غير آن و قول مشهور آنست كه مراد از اين صدقه است نه زكات مفروضه زيرا كه زكات در مدينه فرض شده و اين آيه مكى است و نزد بعضى مراد زكات است و آيه مدنى است مروى است كه ثابت بن قيس پانصد نخل خرماى خود را بريده و تصديق كرد و هيچ از براى خود و عيال خود نگذاشت و به جهت اين عاجز شد از انفاق عيال حق تعالى فرمود كه
وَ لا تُسْرِفُوا
و از حد در مگذريد در صدقه دادن يعنى هر چه داريد يك بار تصدق مكنيد نزد علماى اماميه آنست كه اگر شخصى مقدار كوه ابو قبيس در راه خدا صرف كند اسراف نيست و اگر يك دينار بر وجهى صرف كند كه رضاى الهى در آن نباشد اسراف است
إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ
بدرستيكه خدا دوست ندارد اسراف كنندگانرا يعنى نمىپسندد عمل ايشانرا .
وَ مِنَ الْأَنْعامِ حَمُولَةً
و اوست