بديدند بگناه خود معترف شدند
وَ شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ
و گواهى دادند بر نفسهاى خود
أَنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ
آنكه ايشان بودند از ناگرويدگان بآخرت و احوال ايشان .
ذلِكَ
آن شأن بزرگ و امر عظيم فرستادن رسولان است
أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى بِظُلْمٍ
به جهت آنكه نباشد پروردگار تو هلاك كننده ساكنان دهها و شهرها بسبب ظلمى كه كنند
وَ أَهْلُها غافِلُونَ
در حالتى كه اهل آن شهرها و دهها غافلان باشند يعنى پيغمبرى بديشان نيامده باشد و ايشان را از خدا و قيامت خبر نداده باشد و از اينجاست كه هلاك كردن هيچ قومى نبود الا بعد از تقديم وعيد بود و اگر نه ايشانرا بر حق تعالى حجت باشد كه چرا رسولى بما نفرستادى و اين مستلزم ظلم است .
وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ
و مر هر يك از مكلفان راست مراتب در ثواب و عقاب
مِمَّا عَمِلُوا
از براى عملهائى كه كردهاند
وَ ما رَبُّكَ
و نيست پروردگار تو
بِغافِلٍ عَمَّا يَعْمَلُونَ
بى خبر از آنچه مردمان ميكنند و همه را بر آن جزا خواهد داد .
وَ رَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ
و پروردگار تو بىنياز است از عبادت بندگان و خداوند رحمت بر ايشان
إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ
اگر خواهد يعنى مصلحت او تقاضا كند ببرد شما را اى كفار
وَ يَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ
و جانشين شما سازد از پس شما
ما يَشاءُ
هر كرا خواهد از آفريدگان خود
كَما أَنْشَأَكُمْ
همچنانكه آفريد و پيدا كرد شما را ديگر
مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ
از ذريت گروه ديگر كه پدران شما بودند و ليكن شما را باقى ميگذارد تا باجل مسمى به جهت ترحم او بر شما تا شايد كه بگرويد و يا فرزندان شما بشرف اسلام رسند .
إِنَّ ما تُوعَدُونَ
جز اين نيست كه آنچه وعده داده ميشويد از قيامت و متعلقات آن
لَآتٍ
هر آينه آينده است يعنى بودنى و آمدنى است بلا شبه
وَ ما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ
و نيستيد شما عاجز كنندگان مر خداى را در آوردن بعث و نشور تا شما از قبضه قدرت او بيرون رويد و از عقاب و اهوال قيامت برهيد .
قُلْ
بگو اى محمد بكفار قريش
يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ
اى گروه من عمل كنيد بر حالات كفر و عدوات خود يعنى آنچه نهايت تمكن و استطاعت شما باشد سعى كنيد و حفص مكافات خوانده يعنى بر حالت كفر خود عمل كنيد
إِنِّي عامِلٌ
بدرستى كه من نيز عمل كنندهام بر شكيبائى خود بر ترويج اسلام و ثابت بر آن
فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ
پس زود كه بدانيد
مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ
آنكس كه باشد مر