كه سرگشته روند و راه به حق نبرند چون ايشانرا به عمل خودشان گذاريم و بقهر و جبر منع ايشان نكنيم از آن تا در طغيان و ضلالت سرگشته و متحير بمانند .
وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ
و اگر چنانچه ما فرو ميفرستاديم بسوى ايشان يعنى كافران معاند فرشتگان را چنانچه مدعاى ايشانست
وَ كَلَّمَهُمُ الْمَوْتى
و سخن ميگفتند با ايشان مردگان چنان كه اقتراح ميكنند از تو
وَ حَشَرْنا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ
و جمع ميگرديم و محشور ميساختيم براى ايشان هر چيزى را از امم سابقه
قُبُلًا
گروه گروه تا همه بر وحدت الهى و نبوت حضرت رسالت پناهى گواهى دادندى و يا اگر جميع معجزات كه ميطلبند بايشان مينموديم
ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ
نميبودند كه ايمان آرند مگر آنكه خداى خواستى كه بر وجه جبر و قهر ايمان آرند
وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ
و ليكن بيشتر كفار نميدانند كه اگر معجزات بديشان نمايند بطوع و رغبت خود نگروند پس سوگندى كه در اينباب ميخورند بر وجه جهل ايشانست .
وَ كَذلِكَ
و همچنانكه تو را ايمحمد دشمنان هستند
جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ
گردانيديم براى هر پيغمبرى دشمنان كه گردن كشان انس و جناند مراد تخليه و تمكين اعداست يعنى همچنانكه تخليه اعداى سابق كرديم و بجبر و قهر منع ايشان نكرديم چه الحاد و اجبار منافى تكليف است پس زمام اختيار خير و شر بدست ايشان گذاشتيم و ايشان اختيار شر كرده با انبياء علم دشمنى بر افراشتند
يُوحِي بَعْضُهُمْ
وسوسه ميكنند بعضى از ايشان يعنى شياطين جن
إِلى بَعْضٍ
بسوى برخى ديگر يعنى شياطين انس كه رؤساى كفارند
زُخْرُفَ الْقَوْلِ
سخنان بدروغ آراسته را كه آن را حقيقتى نيست
غُرُوراً
به جهت فريب دادن
وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ
و اگر خواستى آفريدگار تو ايمان ايشان را بر وجه جبر و الجا
ما فَعَلُوهُ
نميكردند دشمنى با پيغمبران
فَذَرْهُمْ وَ ما يَفْتَرُونَ
پس بگذار ايشانرا به آن دروغها را كه بر ميبافتند و به آن تابعان خود را گمراه ميسازند .
وَ لِتَصْغى إِلَيْهِ
و به جهت آنكه ميل كنند به آن وسوسهء گمراه سازنده و سخنان بدورغ آراسته
أَفْئِدَةُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ
دلهاى كسانى كه ايمان ندارند بقيامت
وَ لِيَرْضَوْهُ
و به جهت آنكه پسندند آن سخنان باطل براى خود
وَ لِيَقْتَرِفُوا
و به جهت آنكه كسب كنند
ما هُمْ مُقْتَرِفُونَ
آنچه كسب كنندهاند از گناهان .