آن نظر كنند
وَ لِيَقُولُوا دَرَسْتَ
و تا غايت و عاقبت آن به اين ميانجامد كه ميگويند اهل مكه كه تو خواندهء آن را و تعليم گرفتهء از ديگرى
وَ لِنُبَيِّنَهُ
و تا بيان كنيم قرآن را
لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ
براى گروهى كه ميدانند و حق را از باطل ممتاز ميسازند يعنى كفار آن را حمل بر تعليم و درس ميكنند و مؤمنان تصديق بحقيقت آن ميكنند كفار حضرت را بدين آباء خود ميخواندند حق تعالى فرمود كه .
اتَّبِعْ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ
در پى آن رو كه وحى كرده شد به تو از پروردگار تو متدين شو بطريقه توحيد
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
هيچ معبودى نيست بسزا مگر او جل جلاله
وَ أَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ
و روى بگردان از شرك آرندگان و باقوال باطلهء ايشان التفات مكن .
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ
و اگر خواستى خدا توحيد و عدم اشراك ايشان را بر وجه اجبار و اكراه
ما أَشْرَكُوا
هرگز شرك نياوردندى ليكن اين منافى تكليف است چه تكليف مستلزم اختيار است نه اجبار تا بندگان به اختيار خود تابع حق شده ثواب يابند و يا تابع كفر شده عقاب كشند
وَ ما جَعَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً
و نگردانيديم تو را اى محمد بر ايشان نگاه بان
وَ ما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ
و نيستى تو بر ايشان نگاهبان كه بامور ايشان قيام نمائى يعنى كار ايشان به تو بازگذاشته نيست چه بر تو همين تبليغ است نه اجبار نمودن ايشان بايمان آوردهاند كه چون آيهء انكم ما تبدون من دون اللّه حصب جهنم نازل شد مشركان قريش گفتند اى محمد زبان از دشنام بتان كوتاه كن و اگر نه ما خداى تو را كه بصفات كمال ياد ميكنى هجو ميكنيم آيه آمد كه .
وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ
و دشنام مدهيد آنانرا كه ميپرستند بجز از خدا و قبايح ايشانرا ياد مكنيد
فَيَسُبُّوا اللَّهَ
پس اگر ايشان نيز در مقابله آن ناسزا گويند خداى را
عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ
از روى ظلم و تجاوز از حق بيدانشى يعنى خداى را ناسزا گويند از روى جهل و نادانى
كَذلِكَ
همچنانكه بياراستيم اعمال كفار را به نظر ايشان بر وجه تخليه و خذلان
زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ
بياراستهايم از براى هر گروهى كردار ايشان از نيك و بد در نظر ايشان اگر عمل نيكست بر وجه توفيق و لطف و اگر بد است از روى خذلان تا نزد آن شيطان بر ايشان غلبه كرده اعمال بد را در نظر ايشان بياراسته و چون غلبهء شيطان بواسطهء تخليه و خذلان او سبحانه است ايشانرا از اينجهت نسبت تزيين به او سبحانه واقع شده بر وجه مجاز و اگر نه حقيقت فاعل تزيين اعمال قبيحه شيطان است و اگر نه لازم آيد كه حق سبحانه بندگانرا