سبز كه از تخمى رسته كه بيخ و شاخ و برك پيدا كرده باشد
نُخْرِجُ مِنْهُ حَبًّا مُتَراكِباً
بيرون ميآريم از اين گياه سبز دانه بر يكديگر مركب شده و بر هم نشسته يعنى خوشه
وَ مِنَ النَّخْلِ
و بيرون مىآريم از خرما بنان درختان خرما را كه حاصل مىشود
مِنْ طَلْعِها
از شكوفه و غنچهء وى
قِنْوانٌ دانِيَةٌ
خوشها به يكديگر نزديك يا بر زمين نزديك از بسيارى بار
وَ جَنَّاتٍ مِنْ أَعْنابٍ
و بيرون ميآريم از آب بوستانها از انگور
وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ
و درخت زيتون و درخت انار
مُشْتَبِهاً
در حالتى كه باشند هر يك مانند يكديگر در برك
وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ
و نه مانند يكديگرند در طعم چه بعضى در غايت ترش مىباشند و بعضى شيرين و برخى ترش شيرين و يا تشابه و عدم تشابه در هيئت و قدرت و لون و طعم است
انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ
بنگريد بميوهء هر يك از ايندرختان
إِذا أَثْمَرَ
چون بيرون آورد ميوهء خود را بغايت خوردى و بىمزگى
وَ يَنْعِهِ
و بنگريد در رسيدن و بزرگى و پختگى آن كه چگونه شكلى و مزهء و لذتى در او پديد آيد يعنى در ميان هر دو حال تفكر كنيد و ببينيد كه چگونه حق تعالى بتدريج آن را از حال اولى به حال ثانيه مىرساند
إِنَّ فِي ذلِكُمْ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ
بدرستيكه در اينها كه ذكر كرديم هر آينه نشانهاست بر وجود قادر حكيم و وحدانيت مر گروهى را كه بگروند چه حدوث اين اقياس مختلفه از اصل واحد و نقل آن از حالى بحالى نميباشد مگر باحداث قادرى كه ميداند تفاصيل آن را از احوال امكنهء آن كه ضدى ندارد كه معارض او شود .
وَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ
و ساختند كافران براى انبازان جنيان را يعنى ملائكه را شريكان خدا گردانيده پرستش آنها كردند و تسميهء آنها بجن به جهت آنست كه از نظر پوشيدهاند چنان كه جنيان و يا مراد بشياطيناند كه اطاعت آنها كردهاند همچنانكه اطاعت خدا بايد نمود .
وَ خَلَقَهُمْ
و حال آنكه ميدانند كه حق تعالى آفريده است ايشانرا نه جن چه آن نيز مخلوق اوست و غير خالق مثل خالق نباشد و ايشان از غايت جهالت مخلوقرا شريك خالق ميگويند
وَ خَرَقُوا لَهُ
و بر ميبافند و افترا ميكنند بر او
بَنِينَ وَ بَناتٍ
پسران چون عزيز و عيسى و دختران چون ملائكه
بِغَيْرِ عِلْمٍ
بىآنكه علمى باشد ايشان را بحقيقت آنچه ميگويند يعنى دليلى بر اين مدعا ندارند بلكه محض دعوى و تقليد است
سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَصِفُونَ
پاك است خدا و برتر از آنچه صفت ميكنند كه او را فرزندى و شريكى هست .