شدهاند پس تو نيز اقتدا بايشان كرده سپر صبر در سركش و دلخوش دار تا كار تو چنان كه دلخواه تست ساخته گردانيم و تو را بر همهء اعدا منصور سازيم و بر جميع اهل كفر غالب گردانيم .
وَ إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكَ
و اگر چنانچه بزرك مينمايد يعنى گران و دشوار است بر تو
إِعْراضُهُمْ
روى گردانيدن ايشان از قبول دين حق
فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ
پس اگر ميتوانى آنكه بجوئى
نَفَقاً فِي الْأَرْضِ
سوراخى در زمين يعنى منفذى كه در روى در آن يا بجوف زمين رسى
أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ
يا بالا روى بنردبانى يا به آسمان و به آن جا آئى
فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ
پس به يارى آيتى را بايشان تا به جهت آن ملجا شده ايمان آرند چنان كن
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ
و اگر خواستى خدا و حكمت او مقتضى الجا و اكراه ايشان ميبود بر ايمان و احياى ايشان بر آن
لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى
هر آينه جمع كردى ايشانرا بر هدايت و چون حكمت الهى تقاضا مىكند كه ايشان به اختيار ايمان آرند نه باجبار و ايشان به جهت فرط عناد و جحود و استكبار نظر در آيات تو نميكنند و تأمل در آن نمينمايند و بر وجه اقتراح تو از آيات ميطلبند نه به قصد اهتدا پس حكمت الهى چنان تقاضا مىكند كه آنها را در وادى خذلان گذاشته نظر لطف از ايشان باز دارد
فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ
پس مباش از نادانان به آنكه ايمان اجبارى منافى حكمت و مصلحت است .
إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ
جز اين نيست كه اجابت ميكنند دعوت تو را آنان كه
يَسْمَعُونَ
ميشنوند بسمع قبول و بر وجه فهم و تأمل در آن مينگرند
وَ الْمَوْتى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ
و مردگانرا برانگيزاند خدا از قبر آنگاه بدانند دين حق را و به آن بگروند و آن دانستن و گرويدن سود نكند
ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ
پس بسوى جزاى الهى باز گردانيده شوند در قيامت خلاصهء معنى آنست كه اجابت دعوت تو نميكند مگر مؤمنى كه سامع حق باشد و بر وجه تأمل و تفكر در آن نگرد و اما كافر بمنزلهء ميت است كه اجابت دعوت تو نكند تا آنكه حق تعالى او را در قيامت مبعوث سازد .
وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ
و گفتند رؤساى قريش چرا فرو فرستاده نميشود بر محمد
آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ
آيتى از نزد پروردگار او يعنى معجزه كه ما از او ميطلبيم چون يد و بيضا و عصاى موسى و ناقهء ثمود و احياء موتى و امثال آن و چون از روى عناد و لجاج نه بر وجه اهتدا آياترا اقتراح ميكردند از اينجهت در جواب ايشان فرمود كه
قُلْ إِنَّ اللَّهَ قادِرٌ عَلى أَنْ يُنَزِّلَ آيَةً
بگو بدرستيكه خدا قادر است بر آنكه