اگر بحسب فرض بازگردانيده شوند
لَعادُوا
هر آينه بازگردند
لِما نُهُوا عَنْهُ
مر آن چيزيرا كه نهى كرده شدند يعنى باز مرتكب شرك و عصيان شوند
وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ
و بدرستيكه ايشان دروغ گويانند در وعده ايمان چون اين آيات كه در وعيد قيامت است بر كافران خوانده شد ايشان بعث و نشور را منكر شدند .
وَ قالُوا إِنْ هِيَ
و گفتند نيست اين زندگانى دنيا
إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ
مگر زندگانى دنيا و ما نيستيم برانگيخته شدگان از قبور .
وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلى رَبِّهِمْ
و اگر ببينى تو وقتى كه باز داشته شوند كافران در روز قيامت بر حكم پروردگار ايشان يا بر موقف عرض او
قالَ
گويند بر سبيل توبيخ
أَ لَيْسَ هذا بِالْحَقِّ
آيا نيست اين بعث و نشور و ثواب و عقاب راست و درست
قالُوا بَلى
گويند آرى حق و راست است
وَ رَبِّنا
به حق پروردگار ما يعنى اقرار كنند بحقيت آن مؤكد بسوگند به جهت آنكه در كمال ظهور امر موعود بر ايشان
قالَ
گويد خدا يعنى فرشتگان را فرمايد تا گويند بايشان
فَذُوقُوا الْعَذابَ
پس بچشيد عذاب را
بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ
به آنچه بوديد كه نميگرويديد به آن يعنى عذاب كشيد بسبب نگرويدن شما بوحدانيت خدا و به نبوت پيغمبر او .
قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ اللَّهِ
بدرستى كه زيان كردند آنان كه تكذيب كردند رسيدن به ثواب و عقاب خدا كه ايشان را وعده داده و آن را بدروغ پنداشتند
حَتَّى إِذا جاءَتْهُمُ السَّاعَةُ
تا آنكه چون بيايد بايشان قيامت يعنى مقدمات آن كه مشاهدهء عقوباتست نزد مرك
بَغْتَةً
ناگهان
قالُوا يا حَسْرَتَنا عَلى ما فَرَّطْنا فِيها
گويند اى حسرت و پشيمانى ما بر آنچه تقصير كرديم در زندگانى دنيا
وَ هُمْ يَحْمِلُونَ
و ايشان يعنى كفار بردارند
أَوْزارَهُمْ عَلى ظُهُورِهِمْ
گناهان خود را بر پشتهاى خود يعنى گناهان لازم ايشان باشد و از ايشان جدا نشود
أَلا ساءَ ما يَزِرُونَ
بدانيد بد چيزيست بار گناه كه ميكشند - در معالم از قتاده و سدى نقل كرده كه چون مؤمن از قبر برخيزد استقبال كند او را چيزى در غايت خوبى و خوشبوئى و گويد مرا ميشناسى مؤمن گويد نه وى گويد من عمل صالح توام بيا بر من سوار شو كه من بر تو بسيار سوار بودهام و آيه و يوم نحشر المتقين الى الرحمن و فدا عبارت از اين است و چون كافر سر از خاك بردارد زشتى و ناخوشى نزد او آيد و گويد مرا ميدانى كافر گويد نه او گويد من كردار ناپاك توام بسيار در دنيا مرا سوار شدى امروز بر تو سوار شوم و هم يحملون اوزارهم اشاره به اين است .
وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ
و نيست زندگانى كه كفار