رجوع نكند
كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا
گوييا كه او نخوانده است ما را
إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ
بكشف ضرى و دفع رنجى كه به او رسيده بود
كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ
مانند اين تزيين آراسته شده است يعنى شيطان آراسته مر اسراف كنندگان را كه از حد تجاوز نمودهاند
ما كانُوا يَعْمَلُونَ
آنچه هستند كه ميكنند از فرو رفتن در ملاهى و اعراض از قبول اوامر و نواهى يعنى شيطان چنان در نظر ايشان در آمده كه آنچه ميكنند از اعمال قبيحه نيكوست بعد از آن از عقوبات كفار امم سابقه خبر ميدهد تا اين امت از مثل آن احتراز كنند پس ميفرمايد كه .
وَ لَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا
و بدرستيكه ما هلاك كرديم اهل قرنها پيش از شما اى اهل مكه آن هنگام كه ستم كردند بتكذيب پيغمبران و عصيان ورزيدند در اطاعت رحمن
وَ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ
و حال آنكه آمده بودند بديشان رسولان ايشان بحجتهاى روشن و معجزهاى ظاهر كه دال بود بر صدق ايشان
وَ ما كانُوا لِيُؤْمِنُوا
و نبودند ايشان كه ايمان آرند اگر هلاك نشدندى به جهت فرط عناد و انكار و جحود
كَذلِكَ
همچنين كه ايشانرا جزا داديم با هلاك ايشان به جهت تكذيب رسل
نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ
جزا خواهيم داد گروه مشركان را از اهل مكه كه تكذيب پيغمبر ميكنند .
ثُمَّ جَعَلْناكُمْ خَلائِفَ
پس ما گردانيديم شما را اى گروهى كه محمد بشما مبعوث شده خليفهاى گذشتگان و جانشينان
فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ
در زمين از پس قرونى كه هلاك شدند
لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ
تا ببينيم در صورت شهادت بعد از آنكه دانستهايم در غيب كه شما چگونه عمل خواهيد كرد از خير و شر تا با شما بمقتضاى آن كردار جزا دهيم مرويست كه عبد اللّه بن ابى مخزومى و وليد بن مغيره و مكرز بن حفظ و عمرو بن عبد اللّه عامرى و امثال ايشان از كفار قريش با حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفتند آيتى بيار كه سادات عرب را از عبادت لات و عزى و منات بازدارد و ذم بتان در آن نبود حق تعالى آيه فرستاد كه .
وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ
و چون خوانده شود بر مشركان آيتهاى ما يعنى قرآن در حالتى كه واضح المعنى است
قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا
گويند آنان كه اميد ندارند رسيدن به ثواب و عقاب ما در روز حساب
ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا
بيار قرآنى را بجز اينكه بر ما ميخوانى يعنى كتابى كه در او ذكر بعث و نشر و ثواب و عقاب و معاقب لات و منات و ساير اصنام نباشد
أَوْ بَدِّلْهُ
يا آنكه تبديل كنى قرآن را يعنى بر موضع آيتى كه مشتمل است بر امور مذكوره آيتى ديگر را كه در آن ذكر عذاب و ذم آلههء ما نباشد