نفسشان منقطع شود پس صحابه نزد رسول آمدند و گفتند يا رسول اللّه ما از تشنگى هلاك شديم دعا كن تا حق تعالى ما را آبى دهد حضرت دست بر دعا برداشت و دعا كرد بارانى عظيم آمد آب خوردند و ظرفهاى خود را پر آب كردند چون از لشگرگاه بيرون رفتند زمين خشك يافتند و باران جز در لشگرگاه نباريده بود پس حق تعالى مىفرمايد كه زمان تنگى اينچنين متابعت پيغمبر خود ميكردند
مِنْ بَعْدِ ما كادَ
از پس آنكه نزديك بود كه از غايت عسرت
يَزِيغُ
ميل كند و از جا برود
قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ
دلهاى گروهى از ايشان يعنى كار بدان رسيده بود كه جمعى از جهاد بازگردند يا از متابعت رسول دست بازدارند بواسطهء شدت مشقت و بليه و اذيت
ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ
پس خدا بازگشت بر ايشان باينوجه كه توفيق لطف را مدد ايشان داد تايب شدند و از وساوس شيطانى كه ميل ايشان بود بر بىثباتى به جهت فرط عسرت
إِنَّهُ بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ
بدرستى كه خدا بايشان بسيار رافت است بعد از توبه مهربان است بتفضل بر ايشان .
وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا
و ديگر توبه پذيرفت سه كس كه به آن پس گردانيده شدند يعنى تخلف كردند از غزوه و امر ايشان موقوف به حكم الهى بود قبل از اين گذشت كه مهم كعب و هلال و مرارة در تاخير افتاد حضرت رسالت فرمود كه كسى با ايشان مكالمه و مخالطه ننمايد و بعد از پنجاه روز از زنان خود دور شده زن هلال به خدمت وى نامزد گشت به جهت آنكه مردى پير و ضعيف بود به شرط عدم مباشرت و بغايت عسرت و شدت مى گذرانيدند
حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ
تا وقتى كه تنگ شد بر ايشان زمين با وجود گشادگى و سعه و اين كنايه است از شدت حيرت و نهايت پريشانى ايشان
وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ
و تنگ شد بر ايشان دلهاى ايشان از بسيارى غم و وحشت بحيثيتى كه فرح و امن را در او راه نبود
وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ
و دانستند آنكه پناهى نيست از خدا مگر بوى و آمرزش خواستن از كرم وى
ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ
پس توبه پذيرفت خدا بر ايشان بعد از پنجاه روز
لِيَتُوبُوا
تا مستقيم شدند بر توبه خود يا خدا توفيق لطف ارزانى فرمود تا اختيار توبه كردند
إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ
بدرستى كه خدا اوست بسيار قبول كننده توبه از تايبان
الرَّحِيمُ
مهربان متفضل برحمت بر ايشان .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ
ايگروه مؤمنان بترسيد از خدا و به مثل اين فعل كه مخالفت امر باشد معاودت مكنيد
وَ كُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ
و باشيد از راستگويان در اقوال خود و يا در دين خدا