و فرجى نزديك .
وَ يُذْهِبْ
و تا ببرد خدا بنصرت شما بر كفار
غَيْظَ قُلُوبِهِمْ
اندوه دلهاى آنانرا كه بواسطه آزار كفار ملول بودند اين آيات اعجاز قرآنى است چه اخبار است قبل از وقوع آنچه بعد از آن واقع شده از قتل و اسر كفار
وَ يَتُوبُ اللَّهُ
و قبول توبه كند خدا و بازگردد بفضل خود
عَلى مَنْ يَشاءُ
بر هر كه خواهد مراد عكرمة بن ابى جهل و سهل بن عمرو و امثال ايشان كه ايمان آوردند
وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
و خدا داناست به آنچه بوده باشد حكم كننده بر وفق حكمت .
أَمْ حَسِبْتُمْ
آيا ميپنداريد اى مؤمنان كه كراهت داريد از قتال كفار و گويند خطاب باهل نفاق است يعنى اى اهل نفاق پنداشتيد
أَنْ تُتْرَكُوا
آنكه بگذارند شما را بر اين وجه كه هستيد
وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ
و حال آنكه خدا ندانسته و نديده آنانرا كه جهاد كنند از شما در راه او يعنى هنوز جهاد نكردهايد تا خدا شما را مجاهد داند و اگرچه عالم بود در ازل بساير معلومات
وَ لَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ
و هنوز فرا نگرفتهاند بجز از خدا
وَ لا رَسُولِهِ
و بجز از رسول او
وَ لَا الْمُؤْمِنِينَ
و بدون مؤمنان
وَلِيجَةً
دوست نهانى را كه افشاى اسرار كنند با وى خلاصهء معنى آنست كه شما را به مجرد دعوى ايمان دست باز نخواهند داشت تا ظاهر شود كه كدام از شما جهاد مىكند با كفار و با مشركان دوستى نهان ميورزد اسرار خود را با ايشان در ميان مينهند يعنى مؤمن حقيقى است نه منافق ريائى
وَ اللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ
و خدا دانا است به آنچه ميكنيد و ميگوئيد و بعد از امر بقتال مشركان و قطع دوستى از ايشان امر مىكند مؤمنان را بمنع كفار از مساجد و ميفرمايد كه .
ما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ أَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللَّهِ
نسزد و روا نباشد مر مشركان را آنكه عمارت كند مسجدهاى خداى را چه جاى مسجد حرام كه معظم مساجد است آوردهاند كه چون عباس اسير شد مسلمانان را بشرك و قطع رحم سرزنش كردند عباس جواب داد كه شما بديهاى ما را ميگوئيد و از نيكوئيهاى ما ياد نميكنيد امير المؤمنين عليه السّلام فرمود شما را چه چيز است كه از جملهء محاسن توان شمرد عباس گفت ما بعمارت مسجد حرام قيام مينمائيم خانه و كعبه را تعظيم ميكنيم و حاجيانرا شربت آب ميدهيم و اسيرانرا از بند ميرهانيم اين آيه نازل شد كه مشركان را عمارت مسجد الحرام حرامست و روا نيست
شاهِدِينَ عَلى أَنْفُسِهِمْ بِالْكُفْرِ
در حالتى كه گواهان باشند بر نفسهاى خود بكفر كه سجود اصنام است و تكذيب سيد انام عليه افضل الصلواة و السّلام يعنى نشايد جمع كردن ميان اين دو متنافى