ورزد و فرار نكند
وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفاً
و اگر باشند از شما صد تن غالب شوند بر هزار تن
مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا
از آنان كه كافر شدند و اين غالبيت شما بر ايشان و مغلوب شدن ايشان
بِأَنَّهُمْ
بسبب آنست كه ايشان
قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ
گروهىاند كه نميدانند حق تعالى را و روز معاد را نميشناسند و اعتقاد به ثواب عظيم و بهشت نعيم ندارند لا جرم در زمان مقاتله قوت ثبات و شكيبائى مؤمنان ندارند بعد از نزول اين آيه مؤمنان از مقاتله يكى باده انديشناك شدند و بر ايشان گران آمد حق تعالى اين آيه را منسوخ كرده فرمود كه .
الْآنَ
اكنون كه اينحكم شما را گرانبار ساخت
خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ
سبك گردانيد خدا از شما
وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً
و ديد كه در شما سستى هست يعنى ضعف بدن
فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ
پس اگر باشد از شما صد تن شكيبا
يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ
غالب شوند بر دويست تن يعنى بايد يكى از شما در مقاتله دو تن صبر كند و نگريزد
وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ
و اگر باشند از شما هزار كس
يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ
غالب شوند بر دو هزار
بِإِذْنِ اللَّهِ
بامر و يارى خدا
وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ
و خدا با صبر كنندگانست بمدد كارى پس هر كه صبر كند ظفر يابد حكم آيه اول در وقتى بود كه مسلمانان اندك بودند و چون بسيار شدند به حكم اين آيه تخفيف ايشان كرد و در كنز العرفان آورده كه آيه
« الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ »
از باب نسخ است و سبب آن بود كه رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حمزه را با سى سوار بمحاربه فرستاد و ايشان با سيصد سوار كه لشگر أبو جهل بودند آغاز مقاتله كردند و به جهت كثرت مشقت كه بديشان رسيده بود حق تعالى از ايشان تخفيف فرمود و امر كرد بمقاومت يكى با دو آوردهاند كه روز بدر هفتاد تن اسير مسلمانان شدند و از جمله ايشان عباس بن عبد المطلب و عتبه بود حضرت در باب ايشان با اصحاب مشورت كرد ابو بكر گفت يا رسول اللّه اكابر و اصاغر اين قوم اقارب و عشاير تواند اگر هر يك به قدر طاقت و استطاعت فدائى بدهند باشد كه روزى بدولت اسلام رسند و آن فدا قوت و مدد شود و عمر گفت يا رسول اللّه اينها پيشوايان اهل شركند تو را از منزل خودت بيرون كردند بر ايشان رحم كن تا همه را گردن بزنند و به حمد اللّه كه خداى تعالى ترا از فدا مستغنى گردانيده عتبه را بدست على ده تا بكشد و عباس بحمزه و فلان و فلان را كه خويشان منند بفرما تا بكشم و از گروه انصار سعد بن معاذ گفت يا رسول اللّه اشاره فرما تا ايشان را در گودالى جمع كنند و خار و خاشاك و هيمه بر سر ايشان ريزند و آتش در آن اندازند و همه را بسوزانند حضرت فرمود كار ايشان يكى از سه بيرون نيست يا