كه سبب تفضيل ايشانست بر ساير حيوانات روى برتافتهاند و بجانب متابعت طبع و هواى نفس شتافته .
وَ لَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً
و اگر دانستى خدا در ايشان نيكوئى كه نفع گرفتن است بآيات قرآن و قبول هدايت و طلب اهتداء
لَأَسْمَعَهُمْ
هر آينه شنوايندى ايشان را يعنى لطف كردى و توفيق ارزانى فرمودى تا شنودندى آن را بر وجه اختيار چنان كه مؤمنان كه طالب حقاند ميشنوند و به آن منتفع مىشوند و ليكن ايشان اختيار كفر و عناد كردند و از غايت انكار و استكبار سمع و بصر خود را از شنيدن و ديدن دلالات هاديه باز داشتند لا جرم حق تعالى ايشانرا خذلان كرد و فروگذاشت بر حال كفر و اصرار بر عناد
وَ لَوْ أَسْمَعَهُمْ
و اگر شنوايندى ايشان را بوسيلهء لطف
لَتَوَلَّوْا
هر آينه بر نگشتندى از آن
وَ هُمْ مُعْرِضُونَ
در حالتى كه ايشان اعراض كنندگان باشند از قبول حق پس چگونه لطف فايده بايشان مىرساند يا ايشان را خذلان كرديم و تخليه فرموديم در آيه دليل است كه حق تعالى منع لطف نمىكند از مكلفان و عدم لطف نسبت به كسى است كه دانسته باشد كه او به آن منتفع نشود بعد از آن بندگان را بطاعت رسول امر ميفرمايد كه .
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ
اى كسانى كه گرويدهايد اجابت كنيد مر خداى را
وَ لِلرَّسُولِ
و مر فرستادهء او را بطاعت و قبول اوامر و نواهى
إِذا دَعاكُمْ
چون بخواند رسول او شما را
لِما يُحْيِيكُمْ
آن چيزيرا كه زنده مىگرداند شما را يعنى ايمان و علوم دينيه كه حياة دل در دنيا و عقبى آنست همچنانكه كفر و جهل سبب حياة دلست كافران را و عقايد صحيحه و اعمال صالحه كه مورث حياة ابديست در نعيم مقام يا جهاد كه سبب بقاى شماست چه اگر ترك آن كنيد دشمن غلبه كرده شما را هلاك گرداند يا شهيد شدن در راه او كه موجب حياتست نزد او سبحانه يا قرآن كه زنده سازندهء دلهاى اهل ايمانست
وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ
و بدانيد آنكه خدا حايل شود يعنى جدا گرداند
بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ
ميان مرد و دل او و اين تمثيل است مرغايت قرب او سبحانه را بينند كقوله نحن اقرب اليه من حبل الوريد و تنبيه بر آنكه او سبحانه مطلع است بر مكنونات و ضماير دلها با آنكه صاحب او از او غافل باشد و گفتهاند اين تمثيل تملك حق است مر دل بنده را در فسخ عزيمت و نقض مقاصد و كلام ميمنت انجام حضرت امير المؤمنين صلوات اللّه و سلامه عليه كه عرفت اللّه بفسخ العزائم اشاره است به اين با ترغيب بر مسارعت بر تصفيه دل و خلوص آن پيش از آنكه جدا كند حق تعالى ميان مرد و دل او بموت و فرصت عمل از او فوت گردد و گفتهاند كه جدائى افكند ميان بنده و گويند كه مؤمنان در وقت