جسدى از طلا
لَهُ خُوارٌ
مر او را آوازى بود چون آواز گاو و در سورة البقرة مذكور شد كه بنى اسرائيل شبى كه از مصر بيرون آمدند به جهت آنكه قوم فرعون را از حال ايشان خبر نباشد بهانه انگيختند كه ما عروسيها داريم و بدان مشغوليم و هر يك از دوستان خود كه در ميان فرعونيان داشتند پيرايه بعاريت گرفتند و بعد از گذشتن از دريا و غرق شدن فرعونيان آى حليها در دست ايشان مانده بود چون موسى عزيمت طور فرمود سامرى آنهمه حليها را از ايشان بگرفت و او در زرگرى كامل بود به شكل گوساله از آن بساخت و قدرى خاك كه از زير قدم اسب جبرئيل در وقت غرق شدن فرعونيان برداشته بود در قالب گوساله انداخت في الحال آواز گوساله از او صادر شد بنى اسرائيل كه آن آواز بشنيدند اكثر ايشان به سجده در افتادند و تفصيل اين حكايت در سورهء طه مذكور خواهد شد انشاء اللّه تعالى اينجا سرزنش ايشان ميفرمايد كه
أَ لَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لا يُكَلِّمُهُمْ
آيا نديدند و ندانستند كه آن گوساله محض جسد است سخن نميكند از خير و شر بلكه جماد است و نفع و ضرر از او مسلوب
وَ لا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا
و راه ننمايد ايشانرا راه صوابى تا گمان شود كه خالق اجسام تواند بودن
اتَّخَذُوهُ
فرا گرفتند آن را بخدائى
وَ كانُوا ظالِمِينَ
و حال آنكه بودند ستمكاران بر خود كه غير خداى را عبادت كردند .
وَ لَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ
و آنهنگام كه افكنده شد در دستهاى ايشان اين كنايه است از شدت ندامت و حسرت ايشان چه كسى كه ندامت و حسرت مىخورد بر امرى از غايت غصه دست را در دهن خود افكند و ميگزد پس معنى آنست كه چون دستهاى ايشان در دهن ايشان واقع شد و آن را بدندان ميگزيدند از غايت پشيمانى از پرستيدن گوساله
وَ رَأَوْا أَنَّهُمْ قَدْ ضَلُّوا
و ديدند يعنى دانستند كه ايشان گمراه شدند به جهت پرستش گوساله
قالُوا لَئِنْ لَمْ يَرْحَمْنا
گفتند از روى ندامت اگر رحم نكند بر ما
رَبُّنا
پروردگار ما بقبول توبه
وَ يَغْفِرْ لَنا
و بيامرزد خطيئه ما را
لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ
هر آينه باشيم آنهنگام از زيانكاران و هلاك شدگان به هلاكت ابدى .
وَ لَمَّا رَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ
و آنهنگام كه بازگشت موسى از طور بسوى گروه خود
غَضْبانَ
در حالتى كه بغايت خشمگين بود
أَسِفاً
اندوهناك و غمگين و يا جزع كننده مرويست كه حق تعالى وى را اخبار كرد كه قوم تو گوساله پرست شدند وى خشمناك با اندوه تمام بميان قوم خود باز گشته و از غايت غضب و اسف
قالَ
گفت بپرستندگان گوساله
بِئْسَما خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي
بد