اين كلمات بندگان بگويند فرشتهء بيايد و اين كلمات به آسمان برد و به آن خداى را تحيّت كند ، و چون عمل صالح به آن يار نباشد ازو قبول نكنند . بيشتر مفسّران گفتند معنى آنست كه عمل صالح كلمهء طيّبه را بردارد و به آسمان برد حسن بصرى و قتاده گفتند : « كلمهء پاك » ذكر خداست و « عمل صالح » اداء فرائض است ، هر كه او به زبان ذكر خداى گويد و فريضهها را كه برو فرض است مهمل گزارد آن ذكر از وى قبول نكنند ، و هر كه سخن نيكو گويد و عمل صالح كند عمل او قول او را رفيع كند دليل اين تأويل قول رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است : لا يقبل اللّه قولا الّا به عمل ، و لا عملا الّا بنيّة ، خداى تعالى هيچ قولى بىعمل قبول نكند و هيچ عملى بىنيّت قبول نكند . و در خبر است كه « 1 » طلب بهشت كردن بىعمل گناهى است از گناهها ، شاعرى درين معنى گفت :
لا ترض من رجل حلاوة قوله * حتّى يصدّق ما يقول فعاله
فاذا وزنت مقاله بفعاله * فتوازنا فأخوك ذاك جماله
بعضى از اهل معنى گفتند : معنى
[ يَرْفَعُهُ ]
بر اين قول آنست كه آن را رفيع القدر كند و گفتند
[ الْعَمَلُ الصَّالِحُ ]
اى الخالص چه اخلاص سبب قبول طاعت باشد عمل به اخلاص پذيرند . و بريا نپذيرند بعضى ديگر گفتند كه : خداى تعالى عمل صالح را رفع كند به آنكه بپذيرد و ثواب دهد ،
[ وَ الَّذِينَ يَمْكُرُونَ ]
و آنها كه بديها مىسكالند يعنى كفّار قريش كه مىسكاليدند تا رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را در جائى حبس كنند يا بكشند يا از شهر مكّه بيرون كنند .
ابن عباس گفت كه : اصحاب ريا آنانند كه عمل بريا كنند ايشان را عذابى سخت باشد و مكر ايشان باير و فاسد باشد .
هامش
( 1 ) نص عبارت ابو الفتوح ( ره ) در اين مورد اين است ( ج 4 چاپ اول ص 381 : س 25 ) : « گفت : لا يقبل اللّه قولا الّا به عمل و لا يقبل اللّه قولا و عملا الّا بنيّة ، هيچ قول خداى تعالى قبول نكند بىعمل و هيچ عمل قبول نكند بىنيّت و در خبر است كه : طلب الجنّة بلا عمل ذنب من الذنوب ، طلب بهشت كردن بىعمل گناهى است از گناهان » .