و سدّى گفتند : چون ايشان را در دريا غرق كردند ارواح ايشان در شكم مرغانى « 1 » سياه كردند تا ايشان را بر دوزخ « 2 » عرضه مىكنند ببامداد و شبانگاه تا بروز قيامت حمّاد « 3 » فزارى گفت كه : مردى از اوزاعى پرسيد كه ما مرغانى مىبينيم كه از دريا برمىآيند همه سپيد و بجانب غرب ميشوند فوج فوج چندانكه عدد ايشان جز خداى تعالى نداند نماز شام باز آيند همه سياه شده باشند ؟ - گفت : آن مرغانىاند كه ارواح آل فرعون در حوصلههاى ايشان است ايشان را بر دوزخ عرضه ميكنند ببامداد و شبانگاه پرهاى ايشان سوخته گردد و سياه شود و با آشيانهاى خود شوند شب را آن پرها بريزد و پرهاى سفيد برآيد ديگر باره چون بر دوزخشان عرضه كنند سياه گردد تا روز قيامت همچنين باشد چون روز قيامت باشد خطاب آيد كه : [ ادخلوا آل فرعون ] در شويد اى آل فرعون « 4 » در سختترين عذابى و اين آيت دليل است بر عذاب گور
[ وَ إِذْ يَتَحاجُّونَ ]
و ياد كن اى محمّد آنگه كه ايشان محاجّه و مجادله كنند در دوزخ ؛ ضعيفان و اتباع گويند متكبّران را كه : ما شما را تبع و پسر بوديم هيچ ميتوانيد كه ما را نصيبى از عذاب كم گردانيد ؟ - ايشان جواب دهند كه : ما همه اينجا خواهيم بودن و ابدا « 5 » اينجا خواهيم ماندن كه خداى تعالى ميان بندگان خود حكم بكرد .
[ سوره غافر ( 40 ) : آيات 49 تا 52 ]
وَ قالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ ( 49 ) قالُوا أَ وَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَ ما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ ( 50 ) إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ ( 51 ) يَوْمَ لا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ ( 52 )
هامش
( 1 ) در غالب نسخ و در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « مرغان » ( بدون ياء ) .
( 2 ) اين تعبير مطابق ترجمهء ظاهر آيه است كه از باب قلب مىباشد يعنى از قبيل : « عرضت الناقة على الحوض » است و مراد اين است كه حوض را بناقه نشان دادم نه ناقه را بحوض .
( 3 ) در تفسير ابو الفتوح ( ج 4 چاپ اول ؛ ص 523 ؛ س 25 ) : « حماد بن محمّد » .
( 4 ) اين ترجمه مبنى بر قرائت [ ادخلوا ] از باب ثلاثى مجرّد است چنان كه قرائت معروفه
( 5 ) در بعضى نسخ : « ابد » .