عكرمه روايت كرد از رسول صلّى اللّه عليه و آله كه « حاميم » نامى است از نامهاى خداى تعالى و اين از كليدهاى خزاين خداى تعالى است عبد اللّه عبّاس گفت كه : حم اسم اللّه الأعظم ؛ نام مهترين خداى تعالى است ، و چون الروحم ون جمع كنى « الرّحمن » باشد عطاء خراسانى گفت : « حا » افتتاح نامهاست از نامهاى خداى تعالى كه در اوّلش « حا » است چون حكيم و حميد و حىّ و حنّان و « ميم » افتتاح آن نام است كه اوّلش ميم است چون ملك و مالك و مجيد بيان اين آنست كه انس روايت كرد كه : روزى اعرابى رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را پرسيد كه : حم چيست كه ما در لغت خود اين را نمىشناسيم ؟ - گفت :
به دو اسماء و فواتح سور ، ابتداء نامهاست و اوايل سورتهاست قرظى گفت : خداى تعالى قسم ياد كرده است بحلم و ملكش يعنى بحرمت بردبارى و پادشاهى من كه عذاب نكنم آن را كه از دل بگويد و باخلاص : لا إله الّا اللّه و چون حم نام سوره باشد معنى اين بود كه حم سورتى است فرستادهء خداى كه عزيز و غالب و درستكار و داناست و گفتهاند كه : معنى
[ حم ]
« ما هو كائن » است يعنى تقدير كردند بودنيها را و از آن جمله فرو فرستادن كتاب قرآن است از نزديك آفريدگارى عزيز و دانا آمرزندهء گناه گناهكاران و پذيرندهء توبهء تائبان
[ شَدِيدِ الْعِقابِ ]
سخت عقوبت است آن را كه توبه نكند و نگويد لا إله الّا اللّه ، خداوند فضل و نعمت است بر كسانى كه اين كلمه بگويند . و اصل [ طول ] انعامى باشد كه مدّتش دراز بود حماد گويد كه : ثابت گفت : جائى فرود آمده بوديم در پهلوى خيمهء مصعب بن الزبير در بيابانى كه مرغ نمىپريد و هيچ حشرات « 1 » نمىجنبيد من اين سوره آغاز كردم چون گفتم :
[ غافِرِ الذَّنْبِ ]
شنيدم كه يكى مرا گفت : بگوى : يا غافر الذّنب اغفر لى ذنبى ، چون گفتم :
[ قابِلِ التَّوْبِ ]
گفت : بگوى : يا قابل التّوب اقبل توبتى ، چون گفتم :
[ شَدِيدِ الْعِقابِ ]
گفت : بگوى : يا شديد العقاب اعف عنّى عقابى ، چون گفتم :
[ ذِي الطَّوْلِ ]
گفت : بگوى : يا ذا الطول طل علىّ بخير ، من از خيمه بيرون دويدم از چپ و راست نگاه كردم هيچ كس را نديدم . اهل اشارت گفتند : غافر الذّنب فضلا ، و قابل التّوب وعدا ، و شديد العقاب عدلا ، لا إله الّا هو اليه المصير فردا .
هامش
( 1 ) در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « و وحش » .