كردند ، و پيروى بكردند آنان كه ستم كردند با آنكه « 1 » نهى از منكر نكردند آن مال و نعمت و لذّت را كه ايشان را در آن رها كرده بودند و ايشان خود در اصل مجرم و گناهكار بودند آنگه بيان كرد كه : من اين شهرها كه هلاك كردم از جملهء قوم نوح و عاد و ثمود و قوم شعيب و قوم لوط نه بر سبيل ظلم بود كه من از آنان نباشم كه شهرها و ديهها را هلاك كنم بظلم و اهل او مصلح و نيكوكار باشند .
[ سوره هود ( 11 ) : آيات 118 تا 120 ]
وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ ( 118 ) إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ ( 119 ) وَ كُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ وَ جاءَكَ فِي هذِهِ الْحَقُّ وَ مَوْعِظَةٌ وَ ذِكْرى لِلْمُؤْمِنِينَ ( 120 )
و اگر خداى خواستى جملهء خلايق را مضطرّ گردانيدى بجبر و قهر تا همه يك امّت بودندى و ليكن ممكّن گردانيد ايشان را و اختيار داد تا بعضى اختيار حق كردند و بعضى اختيار باطل ،
[ وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ ]
و هميشه ايشان مختلف باشند و خلاف كنند الّا آنكس كه خداى تعالى بر او رحمت كرد « 2 » بلطف و هدايت تا خلاف نكرد
[ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ ]
« 3 » و ايشان را براى رحمت آفريد و [ ذلك ] اشارتست
هامش
( 1 ) يعنى به آنكه چنان كه صريح بعضى نسخ ديگرست پس باء براى بيان تفسير و وجه ظلم است و در بعضى نسخ « يا آنكه » .
( 2 ) در تفسير ابو الفتوح ( ره ) : « كند » .
( 3 ) چون ابو الفتوح ( ره ) نسبت به اين جزء آيه يعنى[ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ ]بيانات بسيار نفيسى دارد با آنكه مفصل است در اينجا نقل ميكنم و آن اينست كه گفته ( ج 3 ، ص 102 ؛ س 30 - ص 104 ) : «[ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ ]و براى آن آفريد ايشان را ، و در اين آيه چند سؤال است : يكى آنكه گفت :
اگر خداى خواستى مردم يك ملت بودندى يعنى همه مسلمان بودندى دليل آن كند كه نخواست دگر آنكه گفت :[ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ ]ايشان را براى آن آفريد از دو بيرون نيست يا اشارت به ( ذلك ) راجع است با رحمت يا با اختلاف اگر با رحمت راجع بودى ( تلك ) بايستى در كنايت او چه رحمت مؤنث است و ( ذلك ) اشاره بمذكر بايد تا باختلاف شود و اين خلاف مذهب شماست كه خداى خلقان را براى اختلاف آفريند . دگر آنكه :
اگر رحمت را برقت قلب تفسير كنند لايق نباشد بخداى و اگر بغفران و اسقاط عقاب تفسير