ببينند و اين وقتى گفت كه : وى را طمع از ايمان ايشان منقطع گرديد و خشم وى بر ايشان سخت شد و دانست كه ايشان مستحقّ خذلانند موسى اين دعا ميكرد هارون آمين ميگفت خداى تعالى دعاى ايشان مستجاب گردانيد و مالهاى فرعون و فرعونيان را سنگ گردانيد از زر و نقره و حبوبات و حيوانات از صامت و ناطق چهارپاى و غير آن همه مبدّل به سنگ شد .
اگر سؤال كنند كه ظاهر آيت دليل قول مجبّره مىكند كه ايشان گويند :
خداى تعالى بنده را آلت و تمكين براى ضلالت و گمراهى دهد و او مريد آن باشد ؟
جواب آنست كه معنى
[ لِيُضِلُّوا ]
لئلّا يضلّوا باشد يعنى اى بار خداى تو با آل فرعون اينهمه براى آن كردى تا ايشان ضالّ نشوند و ايشان خود ضالّ شدند چنان كه درين آيتست كه
[ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ]
و مراد اينست كه [ لئلا تضلّوا ] و شايد كه لام عاقبت باشد و معنى اين بود كه بار خدايا تو با فرعون و قوم او اينهمه نعمت كردى و ترا معلوم بود كه عاقبت ايشان اين خواهد بود كه ضالّ و گمراه شوند و گفتهاند كه :
[ لِيُضِلُّوا ]
دعاست بلفظ امر همچنانكه
[ رَبَّنَا اطْمِسْ ]
« 1 » يعنى اى بار خداى گو گمراه شويد كه و بال آن ضلال جز بايشان راجع نخواهد بودن و گفتهاند كه : معنى
[ وَ اشْدُدْ عَلى قُلُوبِهِمْ ]
آنست كه اى بار خداى دلهاى ايشان سخت گردان و ثابت دار تا هلاك نشوند و در اين مالهاى مطموش شده و سنگ گرديده مىنگرند غم بر غم و حسرت بر حسرتشان مىافزايد [ و لا ] در
[ فَلا يُؤْمِنُوا ]
بمعنى « لن » گفتهاند يعنى ايشان هرگز ايمان نيارند تا آنگه كه عذاب معاينه بينند « 2 » و در آنوقت ايشانرا ايمان سود نكند چنان كه در حال غرق فرعون ايمان آورد و قبول نبود ابو مسلم محمد بن بحر الاصفهانى گفت :
كه اين لام غرض است و خداى تعالى آنمال كه ايشانرا داد بر سبيل عقوبت و عذاب داد بر كفر متقدّم ايشان و اين آيت مثل آنست كه گفت
« فَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ كافِرُونَ »
پس موسى
هامش
( 1 ) در اينجا در تفسير ابو الفتوح ( ره ) بحث مفصلى هست هر كه طالب باشد مراجعه فرمايد .
( 2 ) در چند نسخه : « نبينند » .