در پيش وى است از بعث و نشور و حساب و كتاب و ثواب و عقاب فراء گفت كه : معنى اينست كه نشايد و نباشد و ممكن نبود كه چنين كتابى و سخنى در غايت بلاغت و فصاحت و براعت مفترى باشد و از نزديك خلق باشد كه هر چه از قبل خلق بود ديگرى بر مثل آن قادر بود بلكه كلام خدايست و براست دارندهء پيغمبران و كتب ايشانست و بيان شريعت و فرايض و احكام است و درو هيچ شكّى نيست كه از كلام خداى عالميانست آنگه استفهام كرد بر سبيل تقرير و الزام حجّت يا بر سبيل انكار و استبعاد گفتار ايشان كه : آيا « 1 » ميگويند كه اين قرآن محمّد افترا كرده است و وى گفته است ؟ ! تو اى محمّد ايشان را بگوى كه : اگر قرآن فرا بافتهء من باشد و از جنس كلام بشر باشد مثل آن توان آورد و شما فصحاى عربيد بياريد سورهء مثل آن هم بر آن نظم و ترتيب و بيان و هر كس را كه خواهيد دون خداى آنچه توانيد بخوانيد تا شما را يارى كنند اگر شما راست ميگوئيد كه اين قرآن افتراى محمّدست .
[ مِنْ دُونِ اللَّهِ ]
از بهر آن گفت كه : خداى تعالى قادر باشد بر آنكه مثل اين قرآن بيارد آنگه گفت كه : نه ، اين كافران قرآن را تكذيب براى آن كردند كه ايشان ندانستند و كنه امر او نشناختند و بر تأويل و معانى او وقوف نيافتند و مردمان دشمن آن باشند كه ندانند ؛ النّاس اعداء ما جهلوا . و چون بر او وقوف نيافتند افك و دروغش خواندند ؛ و إذ لم يهتدوا به فسيقولون هذا افك قديم .
[ وَ لَمَّا يَأْتِهِمْ ]
هنوز بايشان نرسيده و نيامده تأويل و تفسير آن ضحاك گفت : آنچه عاقبت با آن شوند از ثواب و عقاب و آنچه متضمّن آنست از اخبار غيوب و عواقب و سر انجام هر كس ، پيش از آنكه در اين انديشه كنند و بدانند شتاب كردند بتكذيب او آرى همچنين كه ايشان تكذيب كردند ؛ كسانى كه پيش از ايشان بودند هم تكذيب كردند و بدروغ داشتند پس تو بنگر كه عاقبت ايشان چه بود و سر انجام ايشان چه شد از هلاك و عذاب و استيصال ، عاقبت اينان كه عمل ايشان بر دست دارند هم اين بود . آنگه خبر داد از ايشان و گفت كه : كس بود كه از ايشان ايمان آرد و باور دارد در نفس خويش و داند كه آن حقّ است و لكن عناد كند ، و كس بود كه تصديق نكند و ايمان نيارد ، يا كس بود كه ايمان آورد
هامش
( 1 ) در بعضى نسخ : « هى » .