ادب انتباه مريدان است و قواعد اسلام كه بنا نهادند ، بر نور ادب نهادند ، و هركه پروردهء آداب نباشد او را راه راست نيست . چنان كه حقتعالى مصطفى را اوّل به آداب بياراست آنگاه به خلق فرستاد ، كه خود گفت : خداى من مرا ادب فرمود و چه نيكو تاديبى !
درجات ادب : بدانكه ادب را سه درجه است ، درجهء عامّ ، درجهء خاصّ ، درجهء خاصّ خاصّ .
درجهء عامّ اشتهار است ، درجهء خاصّ استتار است ، درجهء خاصّ خاصّ انكسار است . اول پيدا ، ميانه ناپيدا ، آخر استهلاك ! عام را هر عضوى از اعضاى ظاهر ادبى بايد ، و گرنه هالكانند ! خاصّ را هر عضوى از اعضاى باطن او ادبى مىبايد ، و گرنه از سالكانند ! خاصّ خاصّ را تمام اوقات ادب بايد ، و گرنه ، متهوّرانند !
. . . وَ إِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ .
آيه . خداوند مردم را از عادت مألوف به شريعت معروف و عبادت مفروض راهنمائى مىكند و بيان مىفرمايد كه : بشر بشر است هرچند صحابهء رسول باشد ! و هيچكس از شرّ نفس شهوانى خويش ايمن نباشد ، ازاينرو در شرع اسلام تأكيد شده كه هيچ مردى با زنى نامحرم تنها و در خلوت نباشد ! و پيغمبر فرمود : هيچ مرد و زنى در خلوت نباشند جز آنكه سوّمى آنها شيطان است !
سوره 33 آيه 54
54 -
إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً .
آيه . چون مىدانى كه حق تعالى بر تمام اعمال و احوال شما مطلع است و نهان و آشكار شما را مىداند و مىبيند . بارى ، پيوسته بر درگاه او باشيد ، كردار خود را به پيروى از دانش و خرد و دوام ذكر و غذاى حلال ، مهذّب داريد ! و گفتار خود را به خواندن قرآن و دوام عذر و توبه ، و اندرز به مردم و پاك داشتن اخلاق خويش از غبارهاى در راه دين ، پاك داريد . و بخل و ريا و حقد و كينه و حسد و طمع را از خود دور داريد !
بزرگى را پرسيدند شرط بندگى چيست ؟ گفت : پاكى و راستى ، پاكى از هر آلايش و راستى در هرچه آرايش است !
سوره 33 آيه 56
56 -
إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ .
آيه . زهى كرامت و منزلت ! زهى منقبت و مرتبت ! كه مصطفى از درگاه احديّت يافت ، آغاز درود و ثناى بر محمّد به خلق بازنگذاشت تا نخست خود درود فرستاد ! چنان كه اين درود را با شهادت به وحدانيّت خود برابر داد و فرمود
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ :
آنگاه شهادت فرشتگان و مقرّبان حضرت جبروت در شهادت خود پيوست ، و در درجهء سوم شهادت مؤمنان و اهل دانش را ياد كرد كه
وَ الْمَلائِكَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ
فرمود !
همچنين در درود به مصطفى نخست خود آغاز كرد آنگاه از درود فرشتگان خبر داد و به سومين مرتبه مؤمنان را گفت :
صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً .
تا بدانيد و دريابيد كه جاه و قدر مصطفى نزد خداوند تا چه حدّ است !
لطيفهء عجيب : خداوند در خطاب به بندگان خود دربارهء ذكر فرمود : مرا ياد كنيد تا شما را ياد كنم و نگفت تا شما را ده بار ياد كنم ! ليكن در مورد درود بر مصطفى فرمود : هيچيك از امّت تو بر تو درود ( صلوات ) نمىفرستد مگر آنكه من ده بار به او درود مىفرستم !
سوره 33 آيه 57
57 -
إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ .
آيه . معنى آيت به گفتهء بعض مفسران آنست كه كسانى كه اولياء خدا را مىرنجانند ! و فرستادهء او را رنج مىدهد ، لعنت خدا بر آنها است ! هم در اين جهان هم در آن جهان !