رطب است و در كوش رافع رطوبات و روى و طنين حادث از رياح بارده و بدل آن در دراز كردن موى برك شهدانج و برك مورد و برك كنار است
[ طبيخ پوست و قشر آن ]
و طبيخ پوست و قشر آن نافع است از براى بتهاى بلغمى
صنعت آن
بكيرند پوست ريشه درخت آن و شاهتره از هريك پنج درهم و هليلهء سياه ده درم و همه را نيم كوفته بجوشانند و صاف نموده بنوشند
مرهم آزاد درخت نافع از براى كچلى و سعفه و رويانيدن موى سر و قروح آن و دفع قمل
صنعت آن
بگيرند عصارهء برك و ثمر آن را و مرداسنك بان بسايند و با روغن كل سرخ مرهم سازند و چند روز متوالى بر سر بمالند و هر روز يك بار تجديد كنند و بهر سه روز بحمام رفته بشويند و بعد از حمام بدستور نيز بمالند و سر را به لباس خفيفى بپوشانند
آس
بمد الف و سكون سين مهمله بسريانى اسا و به فارسى مورد نامند و كويند آن را بهندى اوهيره و حب آن را بكام نامند و بنك اس را عماد كويند و حب الاس را قيطس و نيز قطوس نامند و كويند كه قيطس بنك اس است و مرسيا ايمارس بيونانى اسم آس بستانى است و منطرا اسم بنك آس است درختش چون درخت انار مىشود و بركش سبز است و خزان نميكند و ثمرش ابتدا سبز است و چون رسيد سياه رنك مىشود مركب القوى است و جزو بارد در آن غالب در اول سرد و جزو حارّش كمتر است و اندك حرارتى دارد و آن بسبب ارضيتى كه دارد يابس قابض است يبوستش تا در دويم است مجفف قوى است برك و بيخ و ثمر و كل و جرم آن را نسبت بيكديكر در مراتب برودت و حرارت و يبوست متفاوت است و آس بسبب عطريت رائحه ملايم روح است و بسبب قبض و تلطيف نيز ملايم روح پس موجب تقويت و متانت و اضاءت و انارت روح ميكردد باسباب مذكوره و بالخاصيت مقوى قلب و دافع خفقان است و ثمرش با قوّت ترياقيت متولد ميكردد از آن غذاى اندك از براى بدن و آن سرد و خشك و مقوّى معده و حابس طبيعت بعفوصيتى كه آن را مىباشد و صالح است از براى نفث الدم و نافع باشد از براى سرفه بشيرينى كه آن را مىباشد و همچنين ربّ آن و شراب آن و در شرابها شربتى كه حبس طبيعت كند و نافع باشد از براى سرفه نيست مكر شربت حبّ الاس و شربت خشخاش و بوى مورد مقوى دماغ و دافع است از دماغ ابخرهء حاره رطبه را و اما حب الأس پس بر جرمش غالب است برودت و يبوست و اكر چه مركب از قوتها مختلفه است و امّا اجزاى حامله رائحه آن پس نيست غالب بر مزاج انها برد و يبس و اگرچه مىباشند نيز مركب القوى و شناخته شده تركيب قوتهاى آن بقياس و تجربه اما قياس پس ببايد دانست كه مىباشد در آن اجزاى حاره كه ميرسد بحاسه شم و لا بد است كه بوده باشند آن اجزاء الطف و آنچه در مشموم است اما تجربه پس آن حدت رائحه و كمى التذاذ نفس است و تسكين نفس بسوى آن چنانچه ملتذذ ميكردد بشم رياحين بارده و رائحه آن طيب باشد پس ممكن نيست كه بوده باشند اجزاء حامل رائحه مائل باعتدال اما ساير اجزاى آن پس قاطع خون و نفث الدم و مقوى دل و احشا و معدهاند و حابس اسهالات و عرق و كويند مسواك به چوب اس مهيج جذام است و ضماد بركش جهت ضربه و سقطه بنهايت مفيد خصوص وقتى كه برك آن را كوفته با مغاث هندى كه آن را ميده لكرى نامند سوده بزرده تخممرغ سرشته روغن كل سرخ داخل نموده نيم كرم ضماد نمايند و ضماد بركش به تنهائى به جهت ورم خصيه و بواسير و نمله و حمره و شرى و ضربه و سقطه و وجع پاشنه پا و قدم و طلاى آن جهت ورم حار و قروح و ضماد تخم آن جهت سياه كردن مو و با شراب جهت قروح پا و كعب نافع است و چون فراگيرند از برك آن با عفص سبز و عدس و كل سرخ و اقاقيا ضمادى و ضماد كنند بر اعضاى ضعيفه و اعصابى كه وهن و سستى بانها عارض شده باشد بنهايت مفيد است و چون ربع رطل از آب برك آن را با روغن كنجد بنوشند مسهل قوى بلغم است و جلوس در طبيخ آن جهت قروح و بروز مقعده و رحم و سيلان رحم و سستى اعضا نافع و شستن موى با آب آن جهت منع ريختن آن بسيار موثر و قطور آب او جهت چرك كوش و خاكستر او در رفع ناخنه و سلاق و دمع قوىتر از توتيا و جهت كلف و بخور آن جهت رفع و با و دفع هوام و سقوط دانه بواسير مفيد و در ساق درخت مورد كرهى بهم ميرسد شبيه به كف دست و آن را بنك اس مينامند در جميع افعال قويتر از برك و ثمر اس است و قدر شربتش تا سه درهم و از عصاره آن تا سه اوقيه و بدلش در احتباس بطن اقاقيا و در اورام حضض و كويند بدلش مطلقا برك توت است و مضر صاحب زكام و مصدع محرورين و مورث بيخوابى و مصلحش
بنفشه
[ فصل در بيان امراضى كه آس در درمان آنها موثر است ]
امراض الراس
الصداع
ورق آن در نهايت نفع است از براى صداع حادث از ضربه و سقطه و از براى قطع جلد سر و شجهء آن و ذرور نمودن يابس مسحوق آن و طلا كردن و لطوخ آن با مايعى موافق چون برك مورد را با اندكى از اقاقيا و رامك كوفته با آب سفرجل سرشته بر سر ضماد نمايند نافع است از براى صداع و ورم حادث در سر از ضربه و سقطه و اكر برك مورد را كوفته بكلاب سرشته قدرى كافور قيصورى داخل كرده خرقهء كتانى را با آن الوده كرده بر معده ضماد نمايند مىباشد نافع از براى صداع بمشاركت معده بسبب غلبهء صفرا بر معده و چون بهپزند مورد را با شراب و بكوبند و ضماد نمايند بر سر نافع است از براى صداع بلغمى و صداع صفراوى و اين هر دو را زائل ميگرداند و چون بگيرند آب برك آس را و صندل سرخ سوده و عرق بيد درهم نموده در بينى بچكانند نافع است صداع را
اورام الراس
دهن آس نافع است از براى اورام حادثه در سر
السبات
نافع است از برى سبات حادث از بخار متصاعد بسوى سر و در تب و در غير تب چون تمريخ سر نمايند بدهن آس به جهت آنكه مقوى دماغ است و مانع بخار و محلل آنچه جمع شده در دماغ از بخار
السهر
بوئيدن اوراق و اغصان و مداومت به آن محدث شهر است و مصلح آن سوسن و كل بنفشه تر است
الدوار و سدر
برك مورد مانع صعود ابخره است بسوى دماغ و قبول دماغ مر ابخره را بوئيدن آن و حب الاس نيز مانع صعود ابخره است بسوى سر و دماغ و ازين جهت اين هر دو مىباشند نافع از براى دوار و سدر حادث از ابخره متصاعد بسوى سر از بدن و معده و چون بكويند برك مو در را و مخلوط بروغن كل و زردهء تخم مرغ ضماد نموده بر سر نافع است از براى دوار و سدد عارض از ضربه و سقطه بر سر اين زهر كفته كه مورد نافع است براى دوار و سدر حار بوئيدن آن و ضماد كردن آن بر سر صاحب زبده كفته كه غرق نمودن سر بروغن مورد در ابتداى حدوث سدر و دوار حادث از ابخرهء متصاعده از معده بسوى سر چند روز ابتداى علت بعد از تنقيه بقى و استعمال ايارجات مىباشد نافع از براى آن نفعى ظاهر پس بعد از ابتداى چند روز ابتداى علت بعد از تنقيه بقى و استعمال اياجارجات مىباشد نافع از براى آن نفعى ظاهر پس بعد از ابتدا بايد كه ممزوج كرده شود بروغن بابونه و عرق كرده شود سربان
امراض العين الاذن و الفم و الصدر و القلب
ضماد برك آن مسكن رمد حار و رافع برامدكى چشم و طبيخ آن با جو ورم حار آن را نافع است و رماد آن از ادويهء ناخنه و سلاق و دمعه و قويتر از توتيا است و قطور آب برك آن قروح كوش و امدن چرك آن را نافع است و شراب آن جهت استرخاى لثه و مضمضه باب برك آن قروح و استرخاى آن و زبان را نافع و تمر پخته آن سرفه را نافع و نفث الدم را مانع و حابس شكم و همچنين ربّ آن و مقوى قلب و خفقان را مفيد است
نفث الدم
از فواكه نافعه از براى نفث الدم حبّ الاس است
المعده و الامعاء و آلات البول و المقعده و الرحم
و حبّ الأس مقوى معده و حابس بطن و اسهال مرارى و مانع سيلان فضول است خصوص رب آن و ضماد بركش بر زير ناف اسهال مرارى را مفيد و كاه