و سائر بدن بسوى دماغ لهذا نافع است آن را براى صداع بمشاركت معده و طحال و شقيقه را نيز مداومت به خوردن اطريفل كشنيزى
السبات و الماليخوليا و سوء الفكر
خوردن اطريفل حاره نافعاند سبات و ماليخوليا و سوى فكر بارد رطب بلغمى را و اطريفلات باردهء حارهء دمويه انها را
الدوار و السّدر
كفتهاند هرگاه بوده باشد آن هر دو مزمن و حادث از اخلاط بلغميه و رطوبات و رياح و ابخرهء متصاعده از معده و سائر بدن بسوى سر و از مشاركت معده علاج انها بعد از كشودن طبيعت بحقنهها و تنقيه تام معده و بدن بقى بسكنجبين و آب ترب يا مقيئات ديكر و يا اسهال يا با اوجات بعد از انضاج ماده استعمال اطريفلات است موافق سبب مرض از براى تقويت معده و دماغ و تجويد هضم و اسهال بلغم بعصر و نشف رطوبات باقيه و منع صعود ابخره و رياح بسوى سر و توليد بلغم و رطوبت در معده و سائر اعضا و نيز كفتهاند بسا باشد كه در علاج آن هر دو علت محتاج باشندن به خوردن اطريفل صغير به تنهائى هر صبح ناشتا دو مثقال و اخر روز شراب اسطوخودوس شراب ليمو به عرق بادرنجبويه و غذا كباب بخورند و بايارج فيقرا اكر بوده باشد بلغم بسيار و عقل طبيعت زياده و نيز نافع است اطريفل صغير به تنهائى سدر حادث از ضربه و سقطه را بجهات مذكوره از تقويت دماغ و منع صعود بخار بدماغ و غيرها و نيز خوردن دو مثقال اطريفل كشنيزى خصوص وقت خواب با آب كرم نافع است دوار حادث از ابخره غليظه صفراويه را
النسيان
تعاهد به خوردن اطريفلات نافع است آن را
الماليخوليا و الوسواس السوداوى
كفتهاند كه چون هر هفته از اطريفل صغير سه درم و افتيمون مسحوق دو درم و ايارج فيقرا نيم درم درهم سرشته حبوب ساخته به ورق نقره پيچيده وقت خواب به آب كرم فرو برند نافع است آن هر دو را ابن نوح قمرى كفته تدبير ماليخوليا فصد است اكر واجب باشد و ترتيب مزاج و انضاج سودا و اسهال آن با ادويهء مناسبه و در ايام راحت بايد كه داده شود به صاحب آن هر روز چيزى از اطريفل صغير با ثلث وزن آن افتيمون مسحوق و سدس آن ايارج فيقرا شيخ الرئيس كفته كه استفراغ مادهء ماليخوليا بعد از ترطيب نضج ماده هر هفته يك مرتبه بايد نمود بحبى لطيف متوسط در قوّت و ضعف و ما بين اين مدّت استعمال اطريفلات بايد نمود به اين صفت كه بكيرند اطريفل صغير سه درم افتيمون مسحوق يك درم و ايارج فيقرا نيم درم درهم سرشته حب ساخته به آب كرم فرو برند و هر ماه يك مرتبه استفراغ بادويهء قويه نمايند مانند ايارجات كبار و حبوب كبار قويّه تا زمانى كه زائل كردد علت و اطريفل صغير با افتيمون مجرّب است از براى ماليخوليا اكر بوده باشد خوف ضعف قوّت از استعمال ادويهء مسهله قويّه سيد اسمعيل جرجانى كفته كه چون ابدان اصحاب ماليخوليا مىباشد بسيار ضعيف پس بايد كه استفراغ ايشان نمود باطريفل صغير سه درم و افتيمون دو درم و ايارج فيقرا يك درم و جمله يك شربت است قرشى كفته كه تعاهد استفراغ در ماليخوليا بعد از هرچند روز بعد از ترطيب بدن و انزاج ماده باطريفل صغير مقوى با افتيمون به اين نحو كه در هر سه درم از آن يك درم افتيمون مسحوق درهم سرشته بخورند و اين تدبير بسيار مفيد خصوص در صنف ماليخوليا كه سبب آن در نفس دماغ باشد به جهت آنكه آن مسهل بلغم و سوداست بعصر و مقوى دماغ است ميرزا ابرهيم در منهاج الادويه آورده كه چون كرفته شود در ماليخوليا ما بين آشاميدن ماء الجبن در هرچند روز كه از هفته متجاوز نباشد از اطريفل صغير دو درم و از ايارج فيقرا يك درم و افتيمون مسحوق دو دانك مجموع را درهم سرشته حب ساخته فرو برند نفع مىبخشد آن را نفعى بين و اكر قوّت را برداشت باشد زياده كنند بر اين دوا شحم حنظل مسحوق و همچنين اطريفل اسطوخودوسى و افتيمونى
السكته
كفتهاند كه چون صاحب سكته غير دموى را افاقه حاصل شود و تواند دوا خورد نافع است او را خوردن اطريفل صغير مقوى باسطوخودوس و ايارج فيقرا
الصرع
قرشى كفته كه استفراغ بلغم باطريفل صغير مقوى بايارج فيقرا و حجر ارمنى از هريك يك درم نافع است از براى صرع بلغمى خصوص آنكه بمشاركت معده باشد و تنقيه سودا باطريفل صغير مقوى بايارج فيقرا و حجر ارمنى از هريك يك درم نافع است از براى صرع سوداوى
الفالج
قرشى كفته كه در فالج بلغمى استفراغ باطريفل صغير مقوى باسطوخودوس بايارج فيقرا در اسبوع ثالث نافع است آن را و كفتهاند كه در فالج دموى بعد از فصد و استعمال حقنه متوسطه نافع است اطريفل صغير بايارج فيقرا
اللقوه
شيخ الرئيس كفته كه چون صبيان را در اخر فصل ربيع لقوه عارض كردد بايد كه تا هفت روز هر روز بخوراند ايشان را اطريفل صغير و غذاى ايشان بايد كه نخوداب باشد
وجع الاذن
دو مثقال از اطريفل نافع است درد كوش از بخار معده را
سلس البول
مداومت باطريفل كشنيزى نافع است آن را به جهت آنكه مقوى اعصاب و اعضاى عصبانيه و ناشف رطوبات است
فصل در بيان نسخ اقسام اطريفلات
[ اطريفل اسطوخودوسى ]
اطريفل اسطوخودوسى تنقيهء اخلاط غليظهء بلغميه و سوداويه از بدن و دماغ كند و نافع است از براى صرع سوداوى و بلغمى و از براى لقوهء و اين اطريفل از استنباط آن مرحوم است
صنعت آن
پوست هليله زرد پوست هليله كابلى هليله سياه پوست بليله امله منقى سنا مكى تربد سفيد مدبر بسفايج فستقى اسطوخودوس افتيمون از هريك پنج مثقال غاريقون هش سفيد مصطكى رومى فاوانيا بزر سيساليوس حجر ارمنى مغسول از هريك دو مثقال و نيم مويز سرخ منزوع العجم ده مثقال ادويه را كوفته بيخته بروغن بادام شيرين سى مثقال چرب نموده مويز را بكلاب بهپزند تا مهرا شود پس بپالايند و با سه وزن ادويه عسل بقوام آورده ادويه را بان بسرشند و بعد از چهل روز استعمال نمايند شربتى از آن تا چهار درم از براى اسهال تا شش درم
اطريفل اسطوخودوس ديكر نافع از براى صرع
صنعت آن
پوست هليله زرد پوست هليله كابلى هليله سياه پوست بليله آمله منقى سنا مكى تربد سفيد مدبر بسفايج فستقى اسطوخودوس اجزا متساوى كوفته بيخته بروغن بادام شيرين نصف وزن مجموع ادويه چرب نموده بعسل مصفى سه وزن ادويه معجون سازند شربتى دو مثقال و كاهى آشاميده در صرع بلغمى اين اطريفل مقوى بايارج فيقرا يك درم و كفته شده كه اطريفل نافع است از براى فالج و مقدار شربتش به جهت فالج چهار مثقال است و بدانكه اطريفل اسطوخودوسى ملين طبع و مقوى دماغ است و بيماريهاى بلغمى سوداوى را نافع دماغ و معده را از اخلاط پاك كند و صرع و ماليخوليا و بهق و برص را مفيد است و امراض سر و چشم و كوش و بينى را و نافع است خوردن چهار درم آن به تنهائى و يا مقوى بايارج فيقرا يك درم از براى صداع بلغمى به جهت آنكه اسهال بلغم مىكند به شرط آنكه استعمال كرده شود بعد از نضج بلغم
[ اطريفل اسطوخودوسى ديگر نافع از براى تنقيهء دماغ از اخلاط غليظه ]
اطريفل اسطوخودوسى ديكر تنقيهء دماغ از اخلاط غليظه مىكند و نافع است از براى ماليخوليا خصوص صنفى كه از احتراق بلغم باشد و مداومت بان مانع سفيد شدن موى است و رطوبات دفع كند
صنعت آن
پوست هليله زرد پوست هليله كابلى هليله سياه پوست بليله آمله منقى سنا مكى تربد سفيد مدبر بسفايج فستقى اسطوخودوس مصطكى رومى افتيمون اقريطى كشمش سبز مويز منقى از هريك پنج مثقال كوفته بيخته بروغن بادام شيرين مقدار بيست و پنج مثقال چرب نموده پس مجموع را بعسل مصفى سه وزن ادويه معجون سازند و بعد از چهل روز استعمال نمايند شربتى چهار مثقال
[ اطريفل اسطوخودوسى به نسخه ديگر ملين طبع ]
اطريفل اسطوخودوسى به نسخه ديكر ملين طبع است و مقوى دماغ و از براى امراض چشم و كوش نافع است
صنعت آن
پوست هليله زرد پوست هليله كابلى زرد هليله سياه پوست بليله املهء منقى اسطوخودوس از هريك پنج مثقال كوفته بيخته