نمايند بايد كه اقراص سازند بدون عسل و اكر از براى استعمال آن به تنهائى باشد بهتر است كه با عسل مصفى سرشته معجون سازند
ترياق كبير مسمّى بسوطيرا كه معروف بمخلص اكبر است
بدانكه سوطيرا لغت يونانى است و معنى آن مخلص اكبر است و از ترياقات كبار است و از صناعت استاد ابقراط است از براى فيلجوش ملك صورى صغرى و متفقاند اطبا جميع بلاد بر آن كه ترياقى است كه مستعمل آن مصون العافيه و جليل النفع و عظيم القدر و قريب النفع است بترياق فاروق سامرى از ثابت بن قره نقل كرده كه اين ترياق مستغنى ميسازد شخص را از جميع ادويه ماسواى خود و كفته كه اين سرى است بايد نيكو نكاهداشت و بالجمله اين ترياق جامع النفع است شيخ الرئيس كفته كه اين معجون نافع است از براى جميع اوجاع حادثه در دماغ و چشم و نزلات و مفيد است خصوص از براى صرع و دوار و صداع كهنه و رعشه و انقطاع صوت و فالج و وسواس و درد دندان و كفته كه من ماليدم بر زبان مفلوجى بر هر دو جانب زبان او ازين ترياق پس بعد از سه روز خلاصى يافت از آن علت و نافع است از براى درد چشم و قلع مىكند بياض چشم را چون با شير دختران در چشم چكانند و سودمند است از براى دردهاى رئه و پهلو و سينه و دندانها چون بياشامند با ماء العسل و مانع مواد است از انجلاب بجانب چشم و كاهى اكتحال كرده مىشود بان به عقب قدح آب چشم پس منع مىكند عود آب را به چشم و مانع حدوث افت است به چشم و نافع است از براى قى الدم آشاميدن آن به آب برك بارتنك و رب عصى الراعى و از براى رياح در معده و اوجاع آن و از براى يرقان و تصفيه رنك رومى نمايد و مىبرد افكار رديه را و زائل ميكرداند علل مفاصل را و شفا دهندهء قروح مثانه و امراض امعا است و نافع است از براى مغص امعا حقنه كردن بان و نافع است از براى اورام مثانه و امعا و قروح اين اعضا و از براى اورام طحال و ادرار فضول كليه و مثانه مىكند و قوى ميكرداند قضيب را و طلا كرده مىشود بان بر قضيب پس به حركت در مىآورد شهوت باه را و شيخ كفته كه حكايت كرد مرا كسى كه قوت رجوليت او ضعيف شده بود و امر كرده بودم او را بماليدن مخلص اكبر بر ذكر خود در وقت جماع كفت سواى آنكه قوّت داد بر جماع بعد از فعل يافت لذتى عظيم و نافع است اين معجون از براى اوجاع مفاصل و نقرس و تشنج و از براى جميع سموم كزندكان و سموم مشروبه و نافع است از براى حميات عتيقه كه بانها دورهء لرز و سرما باشد و محلل اورام است و اطلاق بطن مىكند و سيّد اسمعيل جرجانى در ذخيرهء از محمّد بن ذكرياى رازى حكايت كرده كه داخل كردم درين ترياق نزد استعمال لاجورد را و استعمال كردم از براى كسى كه صداع مزمن عتيق داشت پس رفع شد صداع آن شيخ داود كفته كه من نيم مثقال آن را در آب مربافلن كه خرنبل است حل كردم و دادم بسمومى كه مايوس بودم ازو پس در حال افاقه آن شد و استعمال كرده مىشود اين ترياق بعنوان آشاميدن با ماء العسل و طلا كردن و سعوط نمودن و به چشم كشيدن و استعمال كرده مىشود اين ترياق از براى جذام با شير حليب و از براى استسقا با ماء العسل و از براى خفقان با آب رازيانهء تازه و اين معجون تذكيهء ذهن مىكند و دور ميكرداند نسيان را و حفظ جنين مىكند و بالجمله اين تر ياق دوائى است كه نظير ندارد و پيش از شش ماه كه از ساختن او كذشته باشد استعمال نبايد كرد و شربت از آن از يكدرهم تا يك مثقال و قوتش تا هفت سال باقى است
صنعت آن به نسخهء شيخ رئيس كه در قرابادين قانون ذكر كرده
بكيرد مر صافى سليخه سياه اذخر مكى از هريك يك اوقيه و نيم جندبيدستر فطراساليون كه آن تخم كرفس كوهى است از هريك پانزده مثقال تخم كرفس دو اوقيه بزر سيساليوس يك مثقال قسط سفيد تلخ دارچينى و اقراص اقرقومعما و ميعهء سائله اسارون از هريك شش مثقال انيسون ده مثقال فلفل سفيد دوازدهء مثقال دارفلفل سنبل الطيب حماما زعفران از هريك چهار مثقال افيون ده مثقال ادويه كوفته بيخته با عسل كف كرفته معجون سازند و در ظرف مناسب نكاه دارند و بعد از شش ماه در وقت حاجت به كار برند و اين نسخه سواى اقراص اقرقومعما و عسل هژده جزو است و مزاجش كرم است در يك درجه و نيم و خشك است در دو درجه و نيم و در نسخه ديكر مر صافى و سنبل الطيب داخل نيست و در نسخه جوامع سنبل الطيب مقدار پنج مثقال است
صنعت ترياق كبير مسمّى بسوطيرا به نسخه شيخ داؤد انطاكى
جندبيدستر فطراساليون از هريك پانزده مثقال تخم كرفس بستانى به وزن فطراساليون و بعضى دو اوقيه كفتهاند كه مرمكى صافى و سليخه سياه اذخر مكى از هريك چهارده مثقال انيسون فلفل سفيد افيون از هريك ده مثقال قسط سفيد تلخ دارچينى اقراص افرقومعما ميعه سائله اسارون از هريك شش مثقال حماما زعفران دارفلفل از هريك چهار مثقال بزر سيساليوس يك مثقال سنبل الطيب هفت مثقال و در نسخهء ديكر فلفل دوازده مثقال است و بعضى افيون را حذف كردهاند شيخ داؤد كفته كه نزد من حذف افيون صواب نيست و ليكن اولى آن است كه چهار مثقال باشد ميفرمايند كه چهار مثقال افيون حفظ تركيب اين معجون نمىتواند نمود بلكه واجب است كه ده مثقال باشد مكر در نسخهء شيخ داؤد كه از شيخ نقل كرده كه ادويهء قلبيه دارد پس هرچند افيون در آن كمتر باشد بهتر است بلكه اولى آن است كه در آن نسخه افيون نباشد اجزائى كه شيخ داؤد كفته كه شيخ الرئيس بر سوطيرا افزوده و ليكن احقر را معلوم نشده كه از كدام كتاب شيخ نقل كرده اين است عود هندى شش مثقال مرواريد ناسفته كهرباى شمعى مرجان قرمزى ابريشم مقرض طباشير سفيد زرنب درونج عقربى بهمن سرخ بهمن سفيد از هريك چهار مثقال مشك خالص عنبر اشهب از هريك يك مثقال ياقوت رمانى طلاى محلول نقرهء محلول از هريك نيم مثقال
اقراص اقرقو معما مستعمل در سوطيرا
بدانكه بعضى كفته كه اقرقو بفتح همزه و ضم قاف و سكون راى مهمله و ضم قاف ثانى و سكون واو بمعنى زعفران است بلغت يونانى و معما بمعنى ثفل است يعنى اقراص ثفل زعفران و در يك نسخه قانون اقراص او را بمعمو به نظر رسيده و در نسخه ديكر ادرومعمو و در نسخهء از تذكره اقراص اندرومعما مرقوم شده و در اكثر نسخها اقراص اقرقومعما مسطور است و اين مشهور است
صنعت آن
به نسخه شيخ الرئيس بكيرند حماما دارشيشعان قسط سفيد تلخ قصب الذريره قرنفل سفيد نانخواه از هريك سه مثقال دارچينى مصطكى رومى زعفران از هريك شش مثقال فو يك مثقال سنبل الطيب ساذج هندى از هريك نه مثقال مر صافى شش مثقال كوفته بيخته با شراب ريحانى يا غير آن از مائعات مناسبه سرشته اقراص سازند هر قرصى يك مثقال و در سايه خشك كرده استعمال نمايند و اين نسخه چهارده جزو است و مزاجش كرم است در اول درجه سيوم و خشك است در اخر درجه دويم
[ اقراص اقرقومعما به نسخه شيخ داود انطاكى ]
اقراص اقرقومعما به نسخه شيخ داود انطاكى كفته بمعنى اقراص زعفران است و كفته كه اين اقراص نافع است از براى خفقان و ضعف معده و كبد و صداع كهنه و اورام باطنى و غم را دور مىكند
صنعت آن
سنبل الطيب ساذج هندى از هريك هفت مثقال دارچينى زعفران از هريك شش مثقال قسط تلخ سفيد حماما دارشيشعان فلفل سفيد قرنفل از هريك سه مثقال قصب الذريره نانخواه از هريك يك مثقال كوفته بيخته به شراب ريحانى سرشته اقراص سازند هر قرصى يك مثقال و در سايه خشك نمايند
صنعت آن قرص به نسخه ابن جزله در منهاج الادويه
حماما قسط تلخ فلفل سفيد دارشيشعان قصب الذريره قرنفل نانخواه از هريك سه مثقال كوفته بيخته بمثلث سرشته اقراص ساخته در سايه خشك نمايند و در ظرف ابكينه نكاه دارند ميفرمايند كه ظن فقير آن است كه اين نسخه را ابن جزله موافق نسخه شيخ الرئيس ذكر كرده و ليكن از كتاب باقى اجزاى نسخه شيخ الرئيس ترك شده است حرف تا در همين فصل مذكور خواهد شد
[ ترياق كبير مسمّى بشليثا ]
ترياق كبير مسمّى بشليثا