و نيز كفته شده كه سركه متخذ از بصل اسقيل مضر است بعصب سليم و نافع است از براى فالج و لقوه و استرخا و سكته و تقويت اعضاى ضعيفه و مسترخيه و شراب عنصل نافع از براى فالج و استرخا و آشاميدن سكنجبين ساده آن با مغلى اسطوخودوس و بزر كرفس و رازيانه و اصل السوس از منضجات جيده است از براى فالج و همچنين آشاميدن آن با مغلى منضج و غرغره نمودن بسكنجبين عنصلى كه مخلوط كرده باشند بان زنجبيل سوده نافع است از براى لقوه و همچنين غرغره نمودن بسكنجبين عنصلى به تنهائى نافع است از براى لقوه و فالج و استرخا
امراض الاذن و الصدر و الريه و الطحال و المثانه و الرحم و عرق النساء
قطور آن در كوش جهت رفع كرانى سامعه و درد كوش كه بان قرحه نباشد آن و آشاميدن آن جهت تنقيه سينه از بلغم لزج و سرفه بلغمى و ربو و ضيق النفس و يرقان و طحال و تفيت سنك مثانه و احتناق رحم و عرق النساء مفيد است
[ صنعت خل اسقيل ]
اما صنعت خل اسقيل نافع جهت امراض مذكوره قبل آن است كه بكيرند اسقيل سفيد را و برك و بيخ و پوست آن را پاك كرده و بكارد چوبى و يا از قطعه زجاجى ورق كرده بريسمان كتان كشيده بهنحوىكه قطعهاى آن ملصق بيكديكر نشوند و چهل و دو روز در سايه بياويزند تا خشك كردد و يك رطل آن را در هفت رطل و نيم سركه انكورى كهنه انداخته سر ظرف را بنهايت محكم نموده دو ماه در افتاب كذارند پس افشرده صافى نموده به كار برند
خل اسقيل به نحوى ديكر
صنعت آن
اسقيل تازه را تازه را بكارد چوبى ورق كرده بدون آنكه خشك كرده بدون آنكه خشك كنند در سركه انكورى كهنه اندازند و سر آن را بكيرند و بعد از شش ماه صافى نموده به كار برند و قومى نيز اسقيل را خشك نكرده آن را بخلال چوبى سوراخ سوراخ نموده مىاندازند در ده من سركهء انكورى يك من از آن را و سر ظرف را نيكو مستحكم نموده بعد از شش ماه استعمال مينمايند و اين نوع خل اسقيل خشك نكرده قوّت اسهالش زياده است از خل اسقيل خشك كرده
خل اسقيل به نسخه ديكر
بكيرند اسقيل را و از كارد چوبى سر و بيخ آن را بيندازند و از پوست پاك كرده در چهار چند اسقيل سركه انكورى كهنه اندازند و سر آن را بكيرند و بعد از چهل روز براورند و صافى نموده عنصل را خشك كرده باز در سركه تازهء اندازند و تا چهل روز ديكر در افتاب كذارند پس به كار برند و اكر مرتبه سيوم باز در سركه اندازند بهتر است نوعى ديكر اكر عند الضرورت اسقيل را ريزهريزه كرده در ده چند سركه انكورى بجوشانند آن مقدار كه به نصف رسد صافى نموده به كار برند حكم خل اسقيل دارد
خل اسقيل ليموئى
كه از آن سكنجبين اسقيلى از براى ماليخولياى مراقى سازند
صنعت آن
بكيرند ليموى رسيده زرد بىداغ و فساد را و دو سه روز در آب نمك بكذارند پس بيرون آورده نيكو بشويند و با كرپاس پاكى خشك كرده دو سه روز بكذارند كه هوا نشف رطوبت آب از آن كند پس آن در مرتبان كرده سركهء عنصل انمدار كه از روى آن چهار انگشت پر كردد چهل روز بكذارند پس از آن سركه سكنجبين عنصلى سازند
خل اسقيل ليموئى مخلل از صناعت آن مرحوم
صنعت آن
بكيرند ليموى رسيدهء خالى از داغ و فساد را و سه روز در آب نمك بكذارند پس از آن از آب نمك بيرون آورده نيكو بشويند كه شورى آن دور كردد و بپارچه كرپاس پاكى نم آن را بكيرند و يك روز بكذارند كه بقيهء نمى كه در خلل و فرج آن است دور كردد و هوا نشف آن كند و مطلق نم آب در انها باقى نماند پس آن ليموها را بخلال چوبى سوراخ سوراخ نمايند چنان كه در هر ليمو قريب به پنجاه سوراخ بهم رسد پس ليموها را در تغار سبزى كرده سركه عنصل بصنعتى كه ذكر شده به عمل آورده باشند بر روى ليموها كنند آن مقدار كه از روى ليموها بركردد و چهل روز در افتاب بكذارند و سر آن را پوشيده دارند پس سركه را از ليمو جدا كرده نكاه دارند و بوقت حاجت استعمال نمايند
خل اسقيل مستعمل در سكنجبين عنصلى
صنعت آن
بكيرند اسقيل متوسط در بزركى و كوچكى و آن را پاك كرده با كارد چوبى ورق كرده و بريسمان كتان كشيده بهنحوىكه ملصق بيكديكر نشوند و چهل روز در سايه بياويزند چنان كه بر زمين و ديوار ملصق نكردد و بعد از چهل روز كه اسقيل خشك شود يك من آن را در تغارى كرده هجده رطل سركه انكورى جيد بر روى آن كنند و در نسخهء ديكر يك من آن را در بيست و هشت رطل سركه انكورى كهنه در خم كنند و شصت روز در افتاب بكذارند و سر آن تغار يا خم را بپوشند كه كرد و غبار بر آن ننشيند پس براورند اسقيل را و بفشارند و بپالايند سركه را از اسقيل بپارچهء كرباس صفيقى و در شيشه يا ظرف چينى نكاه دارند و عند الحاجت به كار برند و قومى در هريك من اسقيل خشك كرده نه رطل و نيم سركه انكورى ميكنند و قومى هفت رطل و نيم شفائى كفته كه بر روى هريك من اسقيل خشك نه من سركه خمر كهنه كنند و محمود بن الياس كفته كه در هريك من اسقيل خشك ده من سركه انكورى بكنند و قومى در يك من عنصل سه و نيم من سركه انكورى كهنه ميكنند
فصل در بيان دواهايى كه اصل و عمود در انها اسقيل است
دوآء الاسقيل
شيخ رئيس كفته كه اين دوا از جمله ادويهايست كه در نهايت نفع است از براى صرع
صنعت آن
بكيرند اسقيل تازه و از پوست خشك و ريشه پاك كرده در تغار اخضر لعاب دار كرده سركه انكورى كهنه تند بر روى وى كرده سر آن را بسرپوشى بسته پوست سطبرى بر روى سرپوش انداخته چهل روز بكذارند كه اول طلوع شعرى باشد و تا بيست روز تغار را در افتاب بكذارند به طرف جنوب و در هر زمان اندك آن را برهمزنند تا آنكه حرارت افتاب كه به اين ميرسد متشابه الاصول باشد باجزاى آن پس سر آن را بكيرند و در آن حالت ميكردد اسقيل مانند مطبوخ مهرا پس اسقيلها را بمالند به قوت و بفشارند و بكيرند افشرده آن را و دور كنند ثفل آن را و مخلوط كنند بان افشرده عسل مصفى و هر روز يك ملعقه آن را تناول نمايند و اكر زود خواسته باشند اسقيل را باب و سركه بهپزند تا مهرّا شود و بمالند و بپالايند و با عسل بقوام اورند قوام سكنجبين و هر روز يك اوقيه از اصبح ناشتا تناول نمايند و بدانكه دواء الاسقيل از شانش تلطيف مواد و تحليل ابخره و تقويت معده و نيكو نمودن هضم است و ظاهر است كه هرگاه هضم نيكو شود توليد فضول و رياح و ابخره و ادخنه بالضرورت كم مىباشد پس به تحقيق مىباشد نافع از براى امراضى كه سبب انها بسيارى رياح و ابخره باشد و صرع از آن امراض است پس دواى اسقيل مىباشد بالغ النفع از براى صرع
صنعت آن دواء الاسقيل به نسخه طبرى در كناش مسمى بمعالجات بقراطيه
بكيرند عنصل بزرك تر و تازه و پوست نازك خشك و ريشهاى سفيد آن را دور كنند بدست و اجزاى آن را از هم جدا كرده ريزهريزه نموده در پالايش تازه قلعى كنند و اكر پالايش تازه قلعى كنند و اكر پالايش نقره باشد بهتر است و پالايش را بر سر ظرفى كذارند كه در آن ظرف سركهء انكورى كهنه باشد بهنحوىكه فاصله ميان سركه و پالايش زياده بر عرض يك انگشت نباشد پس سر هر دو را بكيرند و اطراف آن بخمير و كل محكم كنند و ظرف را در موضعى نهان در زمين دفن كنند در سركين اسب يا در كندم يا در خاكستر و از همه بهتر خاكستر است و بكذارند تا پانزده روز پس بيرون اورند بدرستى كه اسقيل تمامش كداخته و سيلان كرده در سركه داخل شده و باقى نمانده از آن مكر چيزى اندك كه نيست در آن ترى و نداوت پس آن سركه را كرفته جوشى داده صافى نمايند و در آن شكر سفيد مصفى يا عسل مصفى