و خاصيت آن انضاج و اسهال مرهء سودا است از قلب و دماغ و بىعديل است درين امر خصوص دماغ و بسبب تصفيه روح اين دو عضو تقويت اين دو عضو مىكند و نيز به قوت قابضه كه آن را مىباشد قبض جميع جوهر ارواح مىكند و مانع از تحليل آن مىشود شيخ الرئيس ره ميكويد كه اعتقاد من آن است كه بوده باشد اسطوخودوس را خاصيتى خارج ازين وجوه در تقويت قلب و دماغ بسبب آنكه شديد النفع است در تقويت قلب و تزكيهء فكر و آشاميدن يكدرهم از آن به تنهائى جهت رعشهء دماغى و دو جزو آن با يك جزو بيخ كبر كه با عسل سرشته باشند جهت برودت معده و بواسير بنهايت مفيد است و ضماد پخته آن جهت درد مفاصل و نقرس و نقوع و مطبوخ آن جهت استسقا و ورم بارد جكر و تنقيهء كرده و طحال و امراض مقعده و با شراب جهت نفخ و درد اعصاب و درد اضلاع و سموم مشروبه نافع و مضر است بصفراوى مزاج و معطش و مغثى و مكرب محرورين و مصلحش سكنجبين كويند مضر است به شش و مصلحش كثيرا و صمغ عربى است و قدر شربتش از دو درم تا پنج درم و بدلش در آلات تنفس فراسيون و در تنقيه سودا افتيمون است و شيخ يوسف بغدادى كفته كه خاصيت اسطوخودوس اسهال سودا از دماغ است و شربتى از آن يك درم تا پنج درم و اصلاح آن بكثيرا است و چون با سكنجبين خورده شود محتاج بمصلح ديكر نيست و بعضى اطبا كفته كه مصلح شراب آن شراب ليمو و مفتح سدهاى دماغى و مسهل سودا و بلغم از دماغ است و بالجمله اسطوخودوس جاروب دماغ است يعنى پاك ميكرداند سر را از جميع فضول بلغميه و سوداويهء غليظه و محلل و ملطف و منقى آن است و بعضى كفتهاند مسهل صفرا و بلغم و سودا هر سه است و مفتح سدهاى دماغى و مقوى قواى دماغى است تزكيه ذهن و تزعزع دماغ نيكو ميكرداند ذهن را و موجب تزكيه آن است و آشاميدن يك درهم از آن با ماء العسل جهت تزعزع دماغ از ضربه و سقطه نافع است دوار و سدر نافع است از براى دوار و سدر بارد آشاميدن آن و نيز از براى دوار و سدر حادث از ضربه و سقطه قرشى كفته كه هرگاه بوده باشد دوار و سدر از بلغم در معده نافع است آن را آشاميدن شراب اسطوخودوس ساده با شراب ليمو ساده به جهت آنكه با وجود آنكه مقطع و مطفى است حبس ابخره و تقويت معده مىكند صرع و ماليخوليا مداومت باشاميدن طبيخ آن و همچنين اسهال بان نافع است صرع و ماليخوليا را نفعى بليغ و زائل ميكرداند آن را به جهت استفراغ و تنقيهء آن مر فضول دماغى را و تقويت آن مر دماغ را بسبب ازاله آن مرطوبات مرخيه را دافع سودا و غم و وسواس سوداوى و موجب تفريح است چون كل آن را مربّى سازند بشكر يا بعسل مصفى و بياشامند از آن هر شب مقدارى كه بوده باشد در آن از كل اسطوخودوس مقدار يك مثقال و مداومت كرده شود بان مزيل سودا و غم و وسواس سوداوى است بالكليه و موجب تفريح است تفريحى قوى جنون و نسيان و جمود و شخوص و صرع آشاميدن آن نافع است از براى جنون سوداوى و نسيان و ضماد نمودن آن بر سر نافع است از براى نسيان و جمود و شخوص و آشاميده مىشود به جهت صرع با عاقرقرحا و سكبينج و چون بيدازند در شش قواريس از عصير عنب يكمن از اسطوخودوس و در خم كرده بكذارند شش ماه كه آن شراب برسد پس بياشامند مصروع از آن با عاقرقرحا و سكبينج منتفع ميكردد از آن و كاهى بعوض عصير عنب سركه ميكنند و در اين حالت يك ماه كه در سركه آن محلل نمايند استعمال ميتوان كرد ميفرمايد كه اكر ازين سركه سكنجبين سكرى با عسلى سازند و از آن سكنجبين يك اوقيه يا دو اوقيه با عاقرقرحا و سكبينج استعمال نمايند بهتر است و جالينوس كفته كه چون سحق نمايند اسطوخودوس را تا بكردد مانند غبار و بدمند در بينى مصروع نافع است او را و موجب افاقهء او مىشود و كفته شده كه چون بكيرند از آن يك درم و نرم بسايند و بعسل مخلوط كرده بان سعوط نمايند تنقيهء دماغ مىكند تنقيه قوى و نافع است از براى صرع
سوداوى و بلغمى و شيخ الرئيس كفته كه هرگاه بوده باشد صرع بمشاركت معده اوفق ادويه از براى استفراغ ايشان اسطوخودوس و شحم حنظل است و استعمال بايد نمود آن را در سالى چند مرتبه و بعد از تنقيه متعهد تقويت معده ايشان شوند و نيز كفته شده كه هرگاه بوده باشد صرع بلغمى پس استفراغ با اسطوخودوس نافع است آن را و همچنين هركاه بوده باشد صرع سوداوى و مانع عفونات و انصباب نوازل است باعصاب و مقوى و مسخن اعصاب بارده و نافع است از براى خدر و رعشه
فصل در بيان جوبى كه اصل و عمود در انها اسطوخودوس است
[ حب اسطوخودوس با صبر به نسخهء متقدمين ]
حب اسطوخودوس با صبر به نسخهء متقدمين نافع از براى ماليخوليا و صرع و امراض سوداوى و بلغمى و داء الثعلب
صنعت آن
پوست هليله زرد پوست هليله كابلى از هريك پنج درم تربد سفيد هفت درم و نيم و در نسخهء ديكر هفت درم است صبر سقوطرى شش درم اسطوخودوس غاريقون سفيد افتيمون بسفايج فستقى از هريك سه درم شحم حنظل يك درم و نيم قرنفل فودنج فودنج جبلى از هريك يك درم كوفته پخته بروغن بادام شيرين به قدر كفايت چرب نموده حب سازند هر حبّى به قدر نخود كوچكى شربتى سه درم باب نيمكرم
[ حب اسطوخودوس اسهال بلغم و سودا و صفرا كند ]
حب اسطوخودوس اسهال بلغم و سودا و صفرا كند و جميع امراض بلغمى و سوداوى را نافع باشد و صالح است از براى امراض ظهر و وجع ورك و اوجاع مفاصل و مانند اين امراض و كفته شده كه اين حب نائب مناب حب قوبايا است بلكه از آن بهتر در عمل
صنعت آن
غاريقون هش سفيد شحم حنظل تربد سفيد مجوف تراشيده مرضوض بروغن بادام شيرين چرب نموده از هريك پانزده مثقال پوست هليله زرد هليله سياه مقل ازرق بسفايج فستقى از هريك هفت مثقال سكبينج اشق سقمونيا غاريقون هش سفيد حب النيل افتيمون ملح نفطى وجّ تركى كثيرا اسطوخودوس از هريك پنج مثقال ايارج فيقرا به وزن مجموع ادويه صموغ را در آب كرم حل كرده و باقى ادويه را كوفته پخته بان سرشته حبوب سازند شربتى دو مثقال و كاهى زياده ميكنند در اين حب قرنفل و فودنج و كاوزبان از هريك پنج مثقال صبر سقوطرى پانزده مثقال تا بيست مثقال لاجورد مغسول دو مثقال و در نسخه ديكر اسطوخودوس سه مثقال خربق سياه دو مثقال است و درين حال قوى الفعل است در امراض سوداوى و امراض كه تعلق بسر داشته باشد
حبّ اسطوخودوس شيخ رئيس نافع از براى رعشه
صنعت آن
اسطوخودوس سوده يك درم تا دو درم ايارج فيقرا يك درم حب ساخته فرو برند و بالاى آن ماء العسل بنوشند
[ حبّ اسطوخودوس حكيم سديد كازرونى ]
حبّ اسطوخودوس حكيم سديد كازرونى منقى بلغم و سودا از بدن و دماغ است و نافع از براى صرع و ماليخوليا
صنعت آن
پوست هليلهء زرد كابلى از هريك پنج درم افتيمون اسطوخودوس بسفايج فستقى از هريك سه درم غاريقون سفيد يك درم و نيم خربق سياه نمك نفطى از هريك دو درم قرنفل پودنه كوهى شحم حنظل از هريك يك درم و نيم ايارج فيقرا ده درم كوفته پخته باب سرشته دست را بروغن بادام شيرين چرب نموده حب سازند شربتى سه درم و در نسخه ديكر هليله سياه پنج درم اس
[ حب اسطوخودوس قوى الفعل در تنقيهء بدن ]
حب اسطوخودوس قوى الفعل در تنقيهء بدن و سر از سودا نافع است از براى جميع امراض سوداوى خصوص آنچه متعلق بسر باشد
صنعت آن
پوست هليله زرد هليله سياه مقل ازرق