و سيال از زمين مانند نفط حاصل مىشود سيال آن قير است كه بر كشتيها و حمامات و غيرها براى استحكام و عدم نفوذ آب در انها مىمالند و داخل مراهم مىكنند و بهترين اصناف آن نرم آنست
* طبيعت ان
كرم و خشك
* افعال و خواص آن
محلل و مقوى مفاصل و جهت فالج و عرق النسا و نقرس و رياح بارده و اوجاع زانو و مقدار يك درم آن تا دو درم مسهل و ضماد آن با تكرار عمل جهت جذام و التيام اعضاى شكسته نافع مقدار شربت آن تا دو درم بدل آن قطران و كويند جاوشير و سقز است بالسويه مضر رئه مصلح آن كثيرا است و بيان قير در حرف القاف مع الالف در قار ان شاء اللّه تعالى مذكور خواهد شد *
* زفت الرطب
* ماهيت ان
رطوبتي است كه از درخت صنوبر بىبركه قسم نر آنست سيلان مىنمايد و آنچه از درخت باردهندهء آنكه غير چلغوزه است و مسمى بتنوب سيلان مىنمايد منجمد آن را راتيانج نامند و آنچه از درخت شربين كه از اصناف سرو است و ثمر آن مانند ثمر سرو و از ان كوچكتر حاصل مىشود آن را قطران نامند
* طبيعت ان
در سوم كرم و در اول خشك
* افعال و خواص آن
منضج اخلاط غليظه و ملين صلابات و آشاميدن آن جهت ورم عضل حلقوم و مرى و ورم عضل باطني دو طرف حلق و ربو و تنقيهء چرك سينه و حلق و رفع سميت ادويهء قتاله و با شكر جهت نفث الدم و سدهء سينه و سرفهء مزمن و ضماد آن جهت جذب خون به ظاهر جلد و فربه كردن اعضا و با نمك جهت كزيدن جانوران سمى و با موم جهت برص ناخن و قوبا و تحليل جراحت صلبه و صلابات رحم و شقاق مقعده و جراحت فم مثانه و با عسل جهت پاك كردن زخمهاى چركناك و جمره بجيم و خشكريشه و باعث التصاق آنها و بدستور با مراهم معفنه و ضماد آن بر ميان سر بعد از تراشيدن يافوخ جهت اخراج زلوى در حلق مانده مجرب دانستهاند و با شكر جهت اقسام حزاز و جهت جرب حيوانات و تمدد اعصاب و عرق النسا و داء الثعلب و با آرد جو جهت خنازير و با ادويهء مناسبه جهت رويانيدن كوشت زخمها و غرغرهء آن جهت ورم عضلات حلقوم و مرى و قطور آن با روغن بادام جهت رفع رطوبات كوش و حقنهء آن جهت ورم حاره و صلب امعا و رحم و كزيدن عقرب مؤثر مضر سر و رئه مصلح آن كثيرا و بنفشه مقدار شربت آن تا سه درم بدل آن به وزن آن قير است و كويند ربع آن قطران و روغن زفت كه رطوبت بخار آنست كه در حين جوشانيدن پشمى را بر روى آن كذارند و آنچه در پشم جمع شود افشرده اخراج نمايند و يا بقرع و انبيق مقطر نمايند ضماد آن با آرد جو جهت خنازير و رويانيدن مو در داء الثعلب و جرب انسان و حيوان و تمدد اعصاب و برص ناخن و عرق النسا و سوزش آن و امثال اينها انفع از زفت است و قاطع نزف الدم مسهل و ترياق سموم و جالى است و دودهء زفت جهت نيكو كردن مژكان و منع ريختن آن و قرحهء چشم و رفع سوزش آن و دمعه و تقويت باصره بغايت مؤثر است
* زفت يابس
* ماهيت ان
زفت رطب است كه به خودى خود خشك شود و يا بطبخ خشك كنند و آن را ابو سفاس نامند
* طبيعت ان
در سوم كرم و در دوم خشك
* افعال و خواص آن
يبس و تجفيف اين زياده از رطب آن و در انضاج ضعيفتر از ان و جهت التيام قروح فاسده و ضربه و سقط و قوبا و تحليل و انضاج ورمهاى صلبه و تفتيح سدد و آشاميدن آن با زردهء تخممرغ نيمبرشت جهت قطع خون حيض و بواسير و سستي كمر و تقويت رحم نافع و در سائر افعال ضعيفتر از رطب مقدار شربت آن تا دو مثقال است
* فصل الزاى مع القاف *
زقال *
بضم زاى و فتح قاف و الف و لام اسم فارسى قرانيا است بنون قبل از ياء مثناة تحتانيه
* ماهيت ان
ديسقوريدوس