مثقال آن جهت عسر ولادت مجرب و هر روز ده قيراط آن جهت ازالهء سپرز و با ميپختج جهت رفع خمار و با عسل جهت ريزانيدن حصاة و با ادويهء مناسبه جهت درد رحم و مقعده و استشمام آن جهت برسام و شوصه نافع و منوم و اكتحال آن جهت جلاى بصر و دمعه و غشاوه و زرقت عارض از امراض و سلاق و جرب و قرحهء چشم و نطول آن جهت صداع شديد و بيخوابي و ضماد آن جهت منع سيلان رطوبات و نوازل به چشم و تسكين جمره و ورم حار كوش و درد سربارد و رفع بيخوابي و طلاى آن با فرفيون جهت نقرس و مفاصل و ذرور آن جهت نزف الدم و حمول آن جهت درد رحم و مقعده مضر كرده و مضعف اشتها و مغثى و به جهت اضرار بحموضت حاصله از انصباب سودا بمعده و مقوى معده است به جهت آنكه در ان حرارت و قوت دابغه و قابضه است و مصدع و با شراب مسكر و مداومت آن مكدر حواس و مضر اعصاب مصلح آن انيسون و سكنجبين مقدار شربت آن تا دو درم و كفتهاند سه درم آن كشنده است بتفريح مفرط و اصلى ندارد زيرا كه اين مقدار آن را اين اثر نيست مصلح و دافع ضرر آن اشياى قابضهء روح است و بالخاصيت كذاشتن يك تار آن در احليل باعث ادرار بول بند شده و كفتهاند چون دو درم آن را با آب سرشته مانند كردكان مدور ساخته در ان سوراخ كرده بر شكم حامله تعليق نمايند جهت عسر ولادت و اخراج مشيمهء زنان و ماديان بالخاصيت مجرب بدل آن به وزن آن قسط و مثل آن دانهء اترج و ربع آن سنبل و سدس آن سليخه است و دهن آنكه پنجاه مثقال آن را در سه رطل و نيم روغن كنجد و يا روغن زيتون پنجروز بيندازند و هر روز برهمزنند پس صاف كرده نكاهدارند افعال و خواص آن ملين عصب و صلابت رحم و منوم و محلل و تدهين بيني و سعوط آن جهت ذات الجنب و طلاى آن جهت تنقيهء قروح رحم و قروح خبيثه سائر اعضا و حمول آن با موم و مغز استخوان جهت قرحهء رحم نافع و برك كياه آن جهت التيام جراحت تازه و منع ريختن مواد باعضا مفيد و ثفل روغن آن را بيوناني قرقومعما نامند و قرقومعما نيز در حرف القاف خواهد آمد و جوارش زعفران و دواء الكركم و دهن آن و قرص و مرهم آن در قرابادين مذكور شد *
* زعفران الحديد
* ماهيت ان
زنك آهن است كه آهن را براده نموده بر روى صفحه پهن كرده تر كنند و در جاى نمناك كذارند تا زرد شود بعد از ان كوبيده اجزاى زرد شدهء آن را بكيرند و باز بدستور بكذارند و تكرار عمل نمايند تا همه زعفران كردد و بهترين اقسام آن خصوصا در صناعت آنست كه براده حديد را با ربع آن نوشادر سائيده در زمين دفن كنند تا ده روز مجموع زعفران شود
* طبيعت ان
كرم و خشك
* افعال و خواص آن
قابض و از جملهء سموم است ضماد آن جهت نقرس و بواسير و داخس و خشونت پلك چشم و ناخنه و داء الثعلب و با سركه جهت باد سرخ و جوششهاى حار مجرب و فرزجهء آن جهت قطع حيض و ذرور آن جهت قطع خون بن دندان و تقويت آن نافع و يك قيراط آن مانع آبستنى است و از خوردن آن حالتى قريب بتوبال آهن و برادهء آن خورده بهم مىرسد و مداواى اين مداوى آنست و در توبال در حرف التا مذكور شد
* فصل الزاى مع الفاء *
* زفت رومى *
بكسر زا و سكون فا و تاء مثناة فوقانيه و ضم را و سكون واو و كسر ميم و يا
* ماهيت ان
سه نوع است زفت يابس و زفت بحرى و زفت جبلى و از مطلق آن اكثر مراد زفت بحرى است و كويند اسم قيقهر است و غلط است و بهترين آن صافى براق املس آنست
* زفت بحرى *
بفتح باء موحده و سكون حا و كسر راء مهملتين و يا
* ماهيت ان
چيزى است شبيه بقطران سياه